Example: tourism industry

Die Pro - nb.co.za

Eerste uitgawe 2007 deur Tafelberg-Uitgewers, ’n afdeling van NB Uitgewers (Edms.) Bpk. Heerengracht 40, Kaapstad Uitgebrei en bygewerk deur Ilze Holtzhausen de Beer

Tags:

  Eerste

Information

Domain:

Source:

Link to this page:

Please notify us if you found a problem with this document:

Other abuse

Text of Die Pro - nb.co.za

Die Pro Leon de Villiers n OnderwysersgidsdeurDanie Steenkamp01418_Die i01418_Die i2/20/07 11:33:38 AM2/20/07 11:33:38 AMEerste uitgawe 2007 deur Tafelberg-Uitgewers, n afdeling van NB Uitgewers (Edms.) 40, KaapstadUitgebrei en bygewerk deur Ilze Holtzhausen de BeerBandontwerp en tipografi e deur Mckore GraphicsIkone deur Judy ShaulDie foto s word gebruik met die toestemming van die skrywerGeset in 10pt op 12pt Times deur Mckore GraphicsGedruk en gebind deur Paarl Print, Oosterlandstraat, Paarl, Suid-Afrika Alle regte voorbehouGeen gedeelte van hierdie boek mag sonder die skriftelike verlof van die uitgewer gereproduseer of in enige vorm of deur enige elektroniese of meganiese middel weergegee word nie, hetsy deur fotokopi ring, skyf- of bandopname, of enige ander stelsel vir inligtingsbewaring of -ontsluiting ISBN -10: 0 624 04403 3 ISBN -13: 9780624044031 01418_Die ii01418_Die ii2/20/07 11:33:42 AM2/20/07 11:33:42 AMInhoudsopgaweVooraf ........................................ ........................................ ........................................ .....1Algemene inleiding: die kurrikulum ........................................ ....................................... 1Algemene inleiding: jeugliteratuur ........................................ ........................................ . 5Werkswyse en benadering in hierdie Onderwysersgids ........................................ .......... 7Deel 1: Agtergrond ........................................ ........................................ ......................13Inleiding tot hierdie afdeling ........................................ ........................................ ......... 13Die skrywer ........................................ ........................................ ................................... 14Deel 2: Voor die lees ........................................ ........................................ ....................19Inleiding tot hierdie afdeling ........................................ ........................................ ......... 20Die titel en omslag ........................................ ........................................ ........................ 20Die fl apteks ........................................ ........................................ ................................... 22Die 23Algemene liter re teorie ........................................ ........................................ ................ 24Deel 3: Tydens die lees ........................................ ........................................ ...............38Inleiding tot hierdie afdeling ........................................ ........................................ ......... 39Vrae: Hoofstuk 1 14 ........................................ ........................................ ..................... 40Deel 4: Na die lees ........................................ ........................................ ......................56Inleiding tot hierdie afdeling ........................................ ........................................ ......... 57Leerders se respons op Die Pro ........................................ ........................................ ... 57Die liter re kenmerke van Die Pro ........................................ ....................................... 58Woordelys ........................................ ........................................ ....................................85As sesseringsbylaag: Graad 10 12 Huistaal ........................................ .....................86Kritieke en Ontwikkelingsuitkomste ........................................ .................................... 86Leeruitkomste en Assesseringstandaarde ........................................ .............................. 86Assessering ........................................ ........................................ ...................................91Rub rieke en merklyste wat vir daaglikse assessering gebruik kan word ...................... 95Rubrieke wat vir die AP gebruik kan word ........................................ ........................... 99Bronne ........................................ ........................................ ........................................ 106Die skrywer van die gids ........................................ ........................................ ...........10701418_Die iii01418_Die iii2/20/07 11:33:42 AM2/20/07 11:33:42 AM1VoorafAlgemene inleiding: die kurrikulumHierdie Onderwysersgids is gebaseer op die beginsels van Uitkomsgebaseerde Onderrig (UGO) soos uiteengesit in die Departement van Onderwys se dokument getiteld Nasionale Kurrikulumverklaring Graad 10 12 (Algemeen) Tale: Afrikaans het betrekking op voorafbepaalde uitkomste wat berus op beginsels soos: kennis, vaardighede en waardes wat die leerders sal benodig die assessering van leerders in lewensegte situasies fokus op die leerders prosesse en produkte van leer ge ntegreerde leerervarings lewenslange Graad 7 9 word leerders voorberei op Verdere Onderwys en Opleiding (VOO) en vir die volwasse w reld van leef en werk. Hulle moet dus ho vlakke van vaardigheid in luister, praat, lees, skryf en dink demonstreer. In Graad 10 12 word leerders op meer gekonsentreerde wyse voorberei op hul naderende kontak met die w reld van werk. Hulle moet gesonde waardes h en optree in die belang van n samelewing wat gegrond is op respek vir demokrasie, gelykheid, menswaardigheid en sosiale geregtigheid soos dit in die Grondwet voorgehou word. Hulle moet ook die vermo demonstreer om logies, ontledend, holisties en lateraal te dink. Hulle moet vaardighede vanaf bekende na onbekende situasies kan Graad 10 12 leerders om toegepaste bekwaamheid te verwerf, moet hulle hul kennis en vaardighede oor vakgebiede en -terreine heen integreer. Toegepaste bekwaam-heid is die integrasie van praktiese, grondliggende en besinnende bekwaamhede. Die Nasionale Kurrikulumverklaring (NKV) vir Graad 10 12 staan hierdie ge ntegreerde leer van teorie, praktyk en nadenke NKV is gerig op die bevordering van toewyding asook bekwaamheid onder onderwysers wat vir die ontwikkeling van hul eie Leerprogramme verantwoordelik sal wees. Die Departement van Onderwys voorsien beleidsriglyne wat op elke Leerarea-stelling gegrond onderliggende beginsels en waardes van die NKV Leerareastellings stut as t ware die Leerprogramme. Waar die Leerareas die begrippe, vaardighede en waardes wat bereik moet word, op n graad vir graad grondslag stipuleer, spesifi seer die Leerprogramme die omvang van leer- en assesseringsaktiwiteite vir elke fase. Leerprogramme bevat ook werkskedules wat elke jaar die tempo en volgorde van hierdie aktiwiteite bepaal, asook voorbeelde van lesplanne wat in enige klasperiode ge mplementeer kan Taalleerarea AfrikaansIn die Algemene-Onderrig-en-Opleidingband word tale in die Taalleerarea gedek; in die Verdere-Onderwys-en-Opleidingband (Graad 10 12) skakel die leerveld Tale 01418_Die 101418_Die 12/20/07 11:33:43 AM2/20/07 11:33:43 AM2in by die Suid-Afrikaanse Kwalifi kasie-owerheid (SAKO) se organiseringsleerveld: Kommunikasiestudies en Taal. Ter wille van kontinu teit word dieselfde organiserings-beginsels benaderings tot Huistaal, Eerste Addisionele Taal en Tweede Addisionele Taal Net soos al die ander amptelike tale word die Leerarea vir Afrikaans in drie dele aangebied, elk met sy eie inhoud: Huistaal, Eerste Addisionele Taal en Tweede Addisionele Taal. Elke deel word op n ander wyse benader. Die aktiwiteite en assesserings in hierdie Onderwysersgids is gebaseer op die Leeruitkomste (LU s) vir VOO Afrikaans Huistaal. Assesseringsrubrieke en bykomende assesseringsaktiwiteite vir Graad 10 12 word verskaf in die bylaag tot hierdie Die Assesseringstandaarde (AS e) vir Huistaal het die uitgangspunt dat leerders skool toe kom met die vermo om die taal te verstaan en te praat. Die AS e ondersteun die ontwikkeling van hierdie bekwaamheid, veral betreffende verskillende tipes geletterdheid (lees, skryf, kyk en kritiese geletterdheid). Die AS e stel n sterk kurrikulum daar wat die taal van onderrig en leer ondersteun. Hierdie gids fokus op die LU s en AS e vir Addisionele TaalDie Assesseringstandaarde vir Afrikaans as Eerste Addisionele Taal in Graad 7, 8 en 9 gaan van die vertrekpunt uit dat leerders nie noodwendig enige kennis van Afrikaans dra wanneer hulle in Graad 1 by die skool aankom nie. Die kurrikulum begin deur die leerders se vermo om die taal te verstaan en te praat, te ontwikkel. Dis op hierdie grondslag wat geletterdheid gebou word. Leerders is in staat om die geletterdhede wat hulle in hul Huistaal verwerf het, na hul Eerste Addisionele Taal oor te dra. Die kurrikulum voorsien goeie ondersteuning aan daardie leerders wat hul Eerste Addisionele Taal as n taal van onderrig en leer gaan gebruik. Teen die einde van Graad 9 behoort hierdie leerders hul Huistaal en Eerste Addisionele Taal doeltreffend en met selfvertroue vir verskeie doeleindes, insluitende leer, te kan Addisionele TaalDie AS e vir die Tweede Addisionele Taal is bedoel vir leerders wat Afrikaans as n derde taal aanleer. Die AS e verseker dat leerders Afrikaans vir algemene kommunikatiewe doeleindes kan gebruik. Die AS e neem ook aan dat daar minder tyd aan die aanleer van Afrikaans as aan die Huistaal of Eerste Addisionele Taal afgestaan sal leeruitkomste (LU s) vir Taal Die LU s vir Afrikaans Huistaal, Graad 10 12, fokus op die volgende: LU1 Luister en Praat LU2 Lees en Kyk LU3 Skryf en Aanbied LU4 201418_Die 22/20/07 11:33:43 AM2/20/07 11:33:43 AM3Die eerste drie uitkomste dek dus verskillende taalvaardighede luister, praat, lees, kyk en skryf, terwyl LU 4 fokus op die kern van taalkennis klanke, woorde en taalre ls in tekste. Hierdie kennis word geaktiveer deur die taalvaardighede wat in die ander uitkomste beskryf Wanneer jy Die Pro saam met jou leerders bestudeer, moet jy in gedagte hou dat die voorgeskrewe letterkundeteks net een van drie dele in die letterkundekomponent van die Taalkurrikulum is (die ander twee is digkuns en drama). Die fokus in hierdie Onderwysersgids is dus op daardie AS e wat direk met verhale of kort romans verband hou. Aktiwiteite is egter s ontwerp dat aspekte van taal, lees en kyk, praat en aanbieding wat deur ander AS e gedek word, met die studie van die letterkundeteks ge ntegreer word. Wanneer die leerders byvoorbeeld die omslagontwerp van hierdie bepaalde storieboek bekyk en ontleed, doen hulle ook werk wat vereis word vir die lees, besigtiging en begrip van leerders sal langer tekste as in laer grade skryf. Hulle moet ook tekste lees wat visuele, grafi ese en syfermateriaal insluit (byvoorbeeld foto s en statistieke). Hulle moet vaardig raak in ontwerp en uitleg en sal leer hoe om op verskillende maniere vir verskillende doeleindes te lees; hul leesspoed verbeter; tekste vluglees en herlees; tekste opsom; naslaanbronne soos woordeboeke, ensiklopedie en die Internet gebruik en tekste en inligting krities benader. Hierdie vaardighede word almal in di gids aangespreek. Die lys van aanbevole werke vir Graad 10 12 sluit in fi ksie (soos die verhaal wat nou bestudeer word) en multimediatekste soos fi lms en video s, CD-ROM s en die Internet (waar dit beskikbaar is). Onderwysers word derhalwe met tussenposes in hierdie Onderwysersgids aangemoedig om multimediatekste te gebruik om leerders se begrip van temas wat in die letterkundeteks voorkom, te verbeter. Bystand aan leerders met spesifi eke leesproblemeStel eers vas watter spesifi eke probleme leerders met leesprobleme ervaar voordat jy met onderrig en leer begin (verwys na die gedeelte oor Aanvangsassessering in die bylaag tot hierdie gids). Probleme wat algemeen voorkom, sluit in moeilike woordeskat in verhale, die pas waarteen nuwe woorde aangeleer moet word, die min tyd wat vir die aanleer van nuwe woorde beskikbaar is en nuwe begrippe in die lesers sal individuele simbole en woorde probeer ontsyfer in plaas daarvan om betekenis uit die teks as geheel te probeer vind. Hulle doen nie voorspellings nie, maak nie gevolgtrekkings nie en sien nie ooreenkomste en verskille raak nie. Sodanige lesers sal met groter begrip lees indien hulle oor iets lees wat reeds aan hul bekend is, indien hulle in die inhoud belangstel en as hulle weet hoedat verskillende elemente van die teks, soos lettertipes en opskrifte, die betekenis be Onderwysersgids bied hulp aan swak lesers deur jou, die onderwyser aan te moedig om hardop voor te lees terwyl leerders in hul boeke volg, sodat swak lesers nie by individuele woorde of klanke vashaak en sodoende vergeet wat hulle gelees het teen die tyd wat hulle die einde van die sin bereik nie. Leerders kry spesifi eke opdragte soos om n teks te vluglees of te herlees. Hulle word gelei om in te sien dat veranderinge in 01418_Die 301418_Die 32/20/07 11:33:44 AM2/20/07 11:33:44 AM4lettertipe of ander uitlegelemente betekenisverandering kan aandui. Aktiwiteite wat in hierdie gids ingesluit is, help die leerders om voorspellings te maak, tot gevolgtrekkings te kom en vergelykings te met waardes, inheemse kennisstelsels en etiese kwessies soos menseregte en omgewingsbewaringWaardes, vaardighede en kennis wat aangespreek word, word telkens aan die begin van elke deel van hierdie Onderwysersgids gelys. Waardes Net soos ander tekste, weerspie l die letterkundeteks wat die leerders nou bestudeer sekere waardes, wat positief (byvoorbeeld demokraties) of negatief (byvoorbeeld seksisties of rassisties) kan wees. Hierdie waardes is nie altyd opvallend nie. Leerders moet bewus en krities raak teenoor die waardes wat in letterkundige tekste vooropgehou leerders aktiwiteite doen wat vereis dat hulle die waardes in hierdie teks ontleed en/of bevraagteken, leer hulle hoe die teks n bepaalde siening van mense en gebeure handhaaf. Hulle sal ook die kritiese vaardighede ontwikkel om sodanige sienings en gepaardgaande waardes te ondersoek en, waar nodig, teen te beredeneerde menings oor etiese kwessies en waardes te kan verwoord en om krities met n verskeidenheid tekste te kan omgaan, is twee van die oogmerke van die Kritieke en Ontwikkelingsuitkomste van die VOO-kurrikulum vir Graad 10 12 die temas en subtemas wat in hierdie letterkundeteks voorkom, is ras, klas, kultuur, ideologie, geloofstelsels, geslagsgelykheidskwessies, omgewingsbewaring, vry-heid van spraak en menseregte. Deur by hierdie teks betrokke te raak, sal die leerders hul eie waardestelsel ontwikkel en die perspektiewe, waardes en magsverhoudings wat in die teks verskans is, kan kennisstelselsIn die sestigerjare het die teorie van veelvuldige tipes intelligensie opvoedkundiges gedwing om te erken dat daar baie maniere is waarop inligting verwerk en sin in die w reld gevind word en dat, sou intelligensie opnuut omskryf word, n mens hierdie verskillende benaderings in berekening moes bring. Tot op daardie tydstip het die Westerse w reld net waarde geheg aan logiese, wiskundige en spesifi eke taalvaardighede en mense net as intelligent beskou as hulle op hierdie terreine uitgeblink het. Deesdae erken ons egter die wye verskeidenheid kennissisteme waardeur mense die w reld waarin hulle woon, verstaan en daaraan betekenis kennisstelsels in die Suid-Afrikaanse konteks het betrekking op n korpus kennis wat deel vorm van die fi losofi ese denkrigtings van Afrika en sosiale praktyke wat oor duisende jare ontwikkel het. Die NKV gee erkenning aan die ryke geskiedenis en erfenis van hierdie land as belangrike bydraers tot die aankweek van die waardes wat in die Grondwet genoem word. Jy word dus aangemoedig, om waar toepaslik te verwys na inheemse kennis wat uit die letterkundeteks en aanverwante werk voortspruit. Jy kan die leerders ook aanmoedig om verder te delf en ondersoek hierna in te 401418_Die 42/20/07 11:33:44 AM2/20/07 11:33:44 AM5Menseregte en omgewingsbewaring Tale is n belangrike instrument waarmee menseregte en omgewingsbewaring bewerkstellig kan word. Deur die AS e poog die Leerareastelling vir Tale om hierdie instrument ten volle te ontwikkel. Leerders moet selfversekerde tweetalige (of meertalige) sprekers word wat oor die kritieke middele beskik om hul w reld en al die stories wat daaroor geskryf is, te kan lees. In die letterkundeteks wat die leerders nou bestudeer, gaan hulle temas en subtemas te kom wat met die regte en verpligtinge van mense verband hou, byvoorbeeld die reg van elkeen om te kies hoe hy/sy die lewe wil benader en die verantwoordelikhede wat met hierdie keuses gepaard gaan. Daar is ook temas oor die bewaring van die natuur wat ontgin kan word. Aktiwiteite in hierdie Onderwysersgids sal die leerders in staat stel om die teks te ontleed, om sodanige kwessies raak te sien en te identifi seer en dan krities daarop te is n manier van onderrig en leer wat dit baie duidelik maak wat leerders moet bereik. In UGO is daar n noue band tussen die leer en die assessering. Die beginsel waarvolgens dit werk, is dat die onderwyser die leerders vooraf inlig oor dit wat daar van hulle verwag word. Die onderwyser se taak is om te onderrig ten einde die leerders te help om aan die vereistes van die AS e in die kurrikulum te voldoen; die leerders se taak is om dit wat die AS e van hulle verwag, te leer of te doen. Assessering is noodsaaklik vir UGO omdat dit moontlik moet wees om vas te stel wanneer n leerder alles wat in elke graad verwag word, bereik het. AS e vir Graad 10 12 Huistaal, soos vervat in die NKV, is in ag geneem en opgeneem in alle assesseringsaktiwiteite in hierdie Onderwysersgids. Assesseringsaktiwiteite is spesiaal ontwerp om luister en praat, lees en kyk, skryf en aanbieding en taal te integreer. Hierdie onderskeie bekwaamhede word deur middel van ikone by elke aktiwiteit aangedui. Aan die einde van hierdie gids is daar vir jou gerief n assesseringsbylaag gevoeg, met riglyne vir hoe om die aktiwiteite in die gids te assesseer vir elke onderskeie graad waarop die boek gemik is. Hierdie bylaag moet in samehang met elke afdeling in die boek gebruik word. Moet dus nie eers daarna kyk wanneer jy Deel 1 4 afgehandel het nie. Verwys asseblief deurgaans na die assesseringswenke en rubrieke in die bylaes vir toepaslike assessering van jou leerders se prestasie en vordering. Algemene inleiding: jeugliteratuurOnder jeugliteratuur word tekste gereken wat eksplisiet vir jongmense geskryf is, of deur volwassenes as uiters geskik vir jong lesers beskou word. Die beeld wat volwasse skrywers van jeugdiges het, bepaal grootliks die inhoud en vorm van hierdie tekste. Oor die algemeen verwys jeugliteratuur na sowel kinder- as adolessenteliteratuur. In n enger sin verwys jeugliteratuur na tekste vir die ouderdomsgroep 12 tot 16 jaar. Kinderliteratuur het n spesifi eke betekenis en verwys na boeke en tekste vir peuters tot kinders van ongeveer 11 tot 12 501418_Die 52/20/07 11:33:44 AM2/20/07 11:33:44 AM6Sedert die jare sestig van die vorige eeu het die belangstelling in, en waardering vir, jeugliteratuur merkbaar toegeneem. Deesdae omvat hierdie term n versameling van sterk uiteenlopende tekste. Danksy vertalings het jeugliteratuur n internasionale verskynsel geword, en is daar w reldwyd toenemend meer pryse, asook liter re kritiek wat hierop van die hedendaagse jeugliteratuur is voorts die betrokkenheid en emansiperende karakter daarvan. In die sogenaamde ontwikkelingsroman word die geleidelike en innerlike groei van n karakter verhaal. Dit vind gewoonlik deur sielkundige ontleding plaas tot n ewewig, of n soort ideale lewenshouding bereik word. Waar die aandag van die leser hoofsaaklik gevestig word op die vorming van die hoofkarakter deur sy/haar omgewing (sowel die bre kulturele konteks as persoonlike ervaringe met familie en vriende) word die term Bildungsroman gebruik. Ontwikkelingsromans verteenwoordig dikwels die ideale lewensbeeld van die skrywer. Hulle word dikwels ook in die ek-vorm geskryf. In n psigologiese roman word die emosionele lewe en die psigologie van karakters in die eerste plek uitgebeeld. Handelinge en gebeurtenisse is hier ondergeskik aan die motivering daarvan; wat gebeur is minder belangrik as die waarom. In avontuurromans, weer, is aksie en spanning belangriker as idees of die ontwikkeling van die karakters. Avontuurromans speel gewoonlik in n vreemde milieu af. As gevolg van die nuuskierige aard van jeugdiges, speel avontuurromans n belangrike rol in die leesontwikkeling van kinders. Nicholas Tucker en Julia Eccleshare deel hul keuse van 200 goeie en gewilde tienerboeke in elf kategorie in hul boek The rough guide to books for teenagers. Die eerste twee van di kategorie tipeer hulle soos volg: Liefde, seks en verandering en Moeilike tye . Van die beste literatuur wat nou vir tieners in Afrikaans verskyn, val in een of albei hierdie kategorie .Volgens Tucker en Eccleshare was Judy Blume se Forever die eerste jeugroman wat seksuele aktiwiteit enigsins in besonderhede beskryf. Hierdie boek is in dele van Amerika verbied. Tucker en Eccleshare beweer Blume het in Forever gereageer op die duisende briewe wat sy van tieners ontvang het waarin hulle kla hul ouers vertel hulle niks van seksuele sake nie. Forever gaan dan ook oor die verwarde gevoelens wat kenmerkend van die tienerjare is en hoe seks verhoudings kan vereenvoudig sowel as en Eccleshare verwys ook na The last virgin van David Belbin waarin tieners hul rypwordende seksualiteit ondersoek en probeer verstaan. Hulle is angstig om nie onskuldig voor te kom nie, maar nie ervare genoeg om werklik w reldwys te wees nie. Party probeer hierdie moeilike tyd hanteer deur groot te praat, terwyl ander n eerliker benadering het. Volgens Tucker en Eccleshare is die openhartige manier waarop seks in besonderhede in n simpatieke konteks bespreek word, sekerlik welkom in n tyd wat Brittanje die grootste aantal onbeplande tienerswangerskappe in Wes-Europa verwys onder meer ook na die skryfster Lynn Reid Banks se vermo om die onvermydelike spanninge tussen tieners, hul ouers, en soms tussen hulle en hul beste vriende uit te 601418_Die 62/20/07 11:33:44 AM2/20/07 11:33:44 AM7In hul voorwoord tot The rough guide to books for teenagers maak Tucker en Eccleshare die volgende stelling: Baie skrywers slaag daarin om meer onmiddellike sin te maak van enigiets as wat tieners uit tipiese gesprekke of vermaak kan die Afrikaanse letterkunde vind daar in die vroe tagtigerjare n ontploffi ng plaas met die publikasie van n Pot vol winter van Maretha Maartens. In hierdie werk word die seksuele ontwaking tussen tieners onder andere ondersoek. Sedertdien verskyn n wye reeks publikasies wat temas oor die hele spektrum van tienerwees dek. Daar s vis in die punch, deur Jackie Nagtegaal, verken onder andere die ontwikkeling van tieners se onafhanklike denke, terwyl Luc en Libertine van Marzanne Leroux liefde oor die kleur- en landsgrense Bloemhof is in hierdie genre sekerlik die mees bekroonde skrywer. In sy oeuvre spreek hy n wye verskeidenheid temas aan nie almal noodwendig tienervraagstukke nie. Hy skryf ook verhale wat die grense van die Afrikaanse jeugliteratuur oorsteek en verbreed. Sy werke is op internasionale standaard en as skrywer skep hy ook standaarde wat jeugliteratuurskrywers van ander tale moeilik sal feit staan soos n paal bo water: die Afrikaanse jeugliteratuur is n sterk en polsende deel van die Afrikaanse letterkunde in sy geheel en geen tiener (of ouer!) kan vandag kla dat daar vir hulle niks is wat hulle met belangstelling kan lees en benadering in hierdie OnderwysersgidsWerkswyseHierdie onderwysersgids stel hom ten doel om die volgende te doen. Die ervaring van die boek n visuele faset te gee. Materiaal te bied om die boek op letterlike, fi guurlike, tematiese, emosionele, sielkundige en liter re vlakke te verken. Tesame met die letterkundeteks, ook transaksionele, naslaan-, visuele, oudiovisuele en multimediatekste, tesame met ander kreatiewe tekste as deel van die onderrigproses aan te wend. Die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van Die Pro vir die leerders duidelik te maak. Agtergrond te bied oor die skrywer van Die Pro. Assesseringsmoontlikhede vir Graad 10 12 vir jou as onderwyser uiteen te sit en op die Die Pro van toepassing te vermeld, bied die gids n reeks aktiwiteite wat op die Departement van Onderwys se Leeruitkomste (LU s) en Assesseringstandaarde (AS e) vir Huistaal, Graad 10 12 gebaseer is. Die fokus van hierdie gids is LU2 (Lees en Kyk: Die leerder is in staat om te lees en te kyk vir begrip, om krities te evalueer en om op n wye verskeidenheid tekste response te lewer), met spesifi eke klem op die volgende AS Toon verskeie lees- en kykstrategie vir begrip en Verduidelik die betekenis van n wye verskeidenheid geskrewe, visuele, oudio- en oudiovisuele 701418_Die 72/20/07 11:33:45 AM2/20/07 11:33:45 Verduidelik hoe taal en beelde waardes en houdings kan weerspie l en vorm in Verken die hoofkenmerke van tekste en verduidelik hoe betekenis deur die leser se interaksie met tekste geskep asseblief kennis dat sekere gedeeltes in hierdie gids sal fokus op spesifi eke letterkunde AS e. Dit beteken egter nie dat di AS slegs op een plek aangespreek word nie. Al die toepaslike AS e vir Graad 10 12 word deurlopend in hierdie teks ge ntegreer, alhoewel daar in sommige afdelings meer klem op spesifi eke AS e sal res van die toepaslike LU s vir Graad 10 12, word ook deurgaans met die spesifi ek letterkundige LU en AS e (soos hierbo gelys), ge ntegreer. Hierdie LU s is: LU1 Luister en Praat: Die leerder is in staat om te luister en te praat vir verskillende doeleindes en teikengroepe in n verskeidenheid kontekste. LU3 Skryf en Aanbied: Die leerder is in staat om vir n wye verskeidenheid doeleindes en teikengroepe te skryf en aan te bied deur konvensies en formate gepas vir verskillende kontekste te gebruik. LU4 Taal: Die leerder is in staat om taalstrukture en -konvensies gepas en doeltreffend te integrasiemoontlikhede word visueel in die teks aangedui by elke aktiwiteit ten einde vir jou n aanduiding te gee of die aktiwiteit luister, praat, lees, kyk, skryf of aanbieding (of enige kombinasie hiervan) behels. Hier is n lysie van di ikone:Luister (LU1) Praat (LU1) Lees (LU2) Kyk (LU2) Skryf (LU3) Aanbied (LU3) Die gids bestaan uit sewe afdelings (Vooraf, Deel 1: Agtergrond, Deel 2: Voor die lees, Deel 3: Tydens die lees, Deel 4: Na die lees, n Woordelys en n Assesseringsbylaag).01418_Die 801418_Die 82/20/07 11:33:45 AM2/20/07 11:33:45 AM9 n Lysie van die Kennis, Vaardighede, Houdings en Waardes wat deur die uitvoer van die aktiwiteite in elke afdeling verkry behoort te word, verskyn aan die begin van Deel 1 tot 4 van die In hierdie afdeling word die konsep van UGO uiteengesit en die algemene kurrikul re aansluitingspunte verduidelik. Die Voorafgedeelte verduidelik hoe hierdie boek gebruik kan word vir Graad 10, 11 en 12 op Huistaalvlak. Die voorafgedeelte verskaf ook n bre oorsig van jeugliteratuur en beskryf die benadering en werkswyse wat in hierdie gids gevolg word. Deel 1: AgtergrondIn hierdie afdeling word biografi ese gegewens van die skrywer verskaf, tesame met aktiwiteite wat hiermee verband hou, sowel as voorgestelde antwoorde. Die historiese/politieke/sosiale konteks waarbinne die verhaal afspeel, word hier inleidend ontgin. In hierdie afdeling is die fokus dus op AS (vra vrae ten einde voorspellings te kan maak) en AS (gee en motiveer persoonlike response op tekste).Die Pro bied deurgaans geleenthede om AS (verduidelik die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van tekste) onder leerders se aandag te bring. Die temas wat hiermee verband hou sluit in geloofsoortuiging, die kleurkwessie en klas, alkoholmisbruik, rook onder tieners en omgewingsbewaring (perlemoenstropers; walvisbeskerming). Hierdie verhaal kan ook bydra om AS (verduidelik die aard van partydigheid, vooroordeel en diskriminasie) onder leerders se aandag te bring. Let in die verband op die spanning wat veroorsaak word weens die onverdraagsaamheid teenoor n ander geloof. Dit sluit aan by die VOO-skakel: identifi seer en verduidelik die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings soos sienings oor geslag, klas, ouderdom, magsverhoudings, menseregte, inklusiwiteit en omgewingskwessies . Deel 2: Voor die leesIn Deel 2 word die titel, omslag en fl apteks van die boek bespreek. Die leerders se nuuskierigheid word dus geprikkel. Hierdie gedeelte fokus op AS (vra vrae ten einde voorspellings te kan maak) en AS (lei die betekenis af van onbekende woorde of beelde in geselekteerde kontekste deur kennis van grammatika, woordaanpakvaardighede en kontekstuele leidrade).Die afdeling bied n algemene inleiding tot letterkundige teorie en terminologie. Jy kan hierdie gedeelte vir die leerders fotostateer, sodat hulle tydens en n die lees van die boek wanneer hulle die teorie prakties op die verhaal van Die Pro moet toepas hierna kan terugverwys. Alternatiewelik kan jy die klas in groepe verdeel en vir elke groep die opdrag gee om sekere aspekte van di gedeelte in n plakkaatvorm aan te bied, sodat daar uiteindelik n reeks plakkate met liter re teorie teen die klaskamermure is vir deurlopende verwysingsdoeleindes. Die volgende AS e word in di generiese letterkundegedeelte gedek:01418_Die 901418_Die 92/20/07 11:33:47 AM2/20/07 11:33:47 Verduidelik die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief en gee bewyse uit die Ontleed die impak van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van n teks soos metafoor, simbool, woordspeling, onderbeklemtoning, geestigheid, hiperbool, vergelyking, kontras, sarkasme, karikatuur/spot, ironie, paradoks, antitese en antiklimaks. Beskryf die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller waar Identifi seer en verduidelik die boodskappe en temas en toon die verband met die Verduidelik hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of Identifi seer en beskryf stemming, tydsverloop afl oop en bostaande AS e word ook gedek in die aktiwiteite in Deel 3 en 4 van hierdie 3: Tydens die leesDie inhoud van elke hoofstuk word in hierdie afdeling verken en dit bevat aantekeninge wat as n werkboek vir die leerders dien. Die vrae is hoofsaaklik gemik op die vaslegging van inhoud oor die storielyn en karakterontwikkeling. Van die vrae toets egter ook insig en kennis van liter re teorie en sommige opdragte betrek ander media. Sekere vrae het betrekking op houdings en waardes. Die vrae vereis van die leerders om weer met die teks om te gaan en ontwikkel ook soekleesvaardighede. Die opdragte behoort in die volgorde waarin hulle verskyn, gedoen te word. Dit is nuttig om aktiwiteite af te wissel sodat daar nie net n hele periode lank gelees word nie, maar ook geskryf en bespreek word. Aan die einde van elke hoofstukbespreking volg n alfabetiese woordelys met verklarings wat betrekking het op daardie hoofstuk. Moedig leerders aan om woorde wat nie in die lyste vervat is nie by te voeg en hul eie omvattende lys op te stel. Hierdie deurlopende taak bied ideale geleenthede vir integrasie met VOO Huistaal LU4 (Taal: Die leerder is in staat om taalstrukture en -konvensies gepas en doeltreffend te gebruik.)Die AS e waarop klem gel word in hierdie afdeling (afgesien van die deurlopende integrasie met al die ander letterkunde AS e) Lei die betekenis af van onbekende woorde of beelde in geselekteerde kontekste deur kennis van grammatika, woordaanpakvaardighede, kontekstuele leidrade. Herlees/kyk weer na en hersien tekste om begrip te Vind toepaslike inligting en besonderhede in tekste. Gee en motiveer persoonlike response op Identifi seer en verduidelik die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings soos sienings oor geslag, klas, ouderdom, magsverhoudings, menseregte en 1001418_Die 102/20/07 11:33:47 AM2/20/07 11:33:47 AM11Deel 4: Na die leesHierdie afdeling sluit aan by Deel 3 en die aktiwiteite in hierdie afdeling behoort eers gedoen te word nadat die boek klaar gelees is en die opdragte in Deel 3 afgehandel is. Die meeste van die opdragte in hierdie afdeling kan net so in die leerders se portefeuljes ingesluit word. Die leerders gee hier hul eie response op die teks en evalueer dit krities. Hulle lees ook wat iemand anders oor Die Pro s . Die afdeling bevat luisterbegripstoetse, asook n aantal skryfprojekte. Hier moet die leerders die teorie wat in Deel 2 aan hulle verduidelik is en in Deel 3 op Die Pro toegepas is, uitvoerig en in besonderhede op die letterkundeteks van toepassing maak. Die leerders konsolideer ook in hierdie afdeling verkre houdings en waardes wat met die sosiopolitieke agtergrond van die boek en die insigte wat hulle hieruit verkry het verband hou. Afgesien van al die liter r-teoretiese AS e, fokus die afdeling ook op die volgende AS onderskei tussen feite en menings en gee eie herken die verskil tussen direkte en ge mpliseerde verduidelik die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings en vergelyk met leerder se gee en motiveer persoonlike response op n Assesseringsbylaag word vir jou gerief aan die einde van hierdie gids ingesluit. Die Kritieke en Ontwikkelingsuitkomste en hoe dit op hierdie boek van toepassing is, word in die bylaag uiteengesit en verduidelik. Hierdie bylaag bied bykomende assesseringsaktiwiteite en rubrieke vir onderskeidelik Graad 10-, 11- en 12-klasse, en ook algemene riglyne en wenke vir die assessering van al die werk in hierdie gids. BenaderingLeerders geniet dit gewoonlik om Die Pro te lees. Daar is elemente in die verhaal waarmee hulle kan identifi seer en hulle vind die storie interessant, word uitgelok om oor dinge te dink en vind die verhaal dikwels roerend. Die boek is kort genoeg sodat die hele boek in die klas gelees kan word. Indien mens teen n gemiddelde spoed van twee minute per bladsy lees, sal dit ongeveer drie en n half uur neem om die 100 bladsye klaar te lees. Dit is altyd wenslik om die verhaal saam met die leerders deur te bestaan uit n klasbespreking, waar jy saam met die leerders bepaalde kwessies vooraf sal verken. Jy kan die werk en hoe dit gedoen word, indeel volgens jou eie oordeel en die hoeveelheid tyd wat beskikbaar is. Die leerders kan die vrae in die klas beantwoord of vir huiswerk doen. Probeer egter om soveel moontlik van die aktiwiteite saam met die klas te doen. Dit sal geleenthede vir klasbespreking verseker, asook dat die antwoorde volledig en korrek is en jy as opvoeder die hele tyd weet of die leerders die werk verstaan. Op di wyse akkommodeer jy ook leerders met spesiale behoeftes. Jy kan ook self besluit watter van die aktiwiteite na jou mening geskik sal wees vir insluiting by die leerders se portefeuljes. 01418_Die 1101418_Die 112/20/07 11:33:47 AM2/20/07 11:33:47 AM12Vir jou gerief word antwoorde voorsien op die vrae wat n direkte antwoord vereis. Hierdie antwoorde is tussen vierkantige hakies [ ] na die vraag gedruk. Die aktiwiteite bevat wenke vir aanbieding, byvoorbeeld of dit deur groepe, individue, pare of as klasgroep gedoen moet word en of dit skriftelik of mondelings gedoen moet sou logies wees om aktiwiteite soos begripstoetse en ander take in hierdie gids wat dalk op van die ander afdelings van taalonderrig van toepassing gemaak kan word, eerder in daardie tipe periodes aan te bied. Jy hoef dus nie al die werk in hierdie gids tydens letterkundeperiodes te doen nie. Die uiteindelike besluit hieroor berus egter natuurlik by jou as 1201418_Die 122/20/07 11:33:48 AM2/20/07 11:33:48 AM13Deel 1: AgtergrondKennisAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders weet dat die stel van vrae n leser in staat stel om voorspellings te maak (Aktiwiteit ) demonstreer hoe om toepaslike inligting en besonderhede in tekste te vind (Aktiwiteit en ) bewus wees dat alle verhale binne n bepaalde sosiopolitieke en kulturele agtergrond afspeel (Aktiwiteit ) bewus wees van verskillende sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings (Aktiwiteit en ).VaardighedeAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders hul vermo demonstreer om binne verskillende kontekste te luister en te praat (Aktiwiteite en ) vrae kan stel ten einde voorspellings te kan maak (Aktiwiteit en ) persoonlike response op n teks gee en motiveer (Aktiwiteit en ) in staat wees om toepaslike inligting en besonderhede in tekste te vind (Aktiwiteit en ).Houdings en waardesAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders besef dat alle tekste implisiet en eksplisiete boodskappe oor sosiopolitieke kwessies kommunikeer (Aktiwiteit ) begrip toon daarvoor dat mense nie altyd die lewe op dieselfde manier benader nie, en soms in situasies beland waartydens hulle ten spyte van hul verskille verdraagsaam teenoor mekaar moet wees (Aktiwiteit en ).Inleiding tot hierdie afdeling In hierdie afdeling is daar materiaal wat jy as inleiding tot die lees en ontleding van Die Pro kan gebruik. Aktiwiteit is n klasbespreking om jou as onderwyser, en die leerders voor te berei op die ongemaklikheid wat julle moontlik kan ervaar betreffende die kwessies wat in die boek voorkom, byvoorbeeld verskillende geloofsoortuigings, drank- en dwelmmisbruik en misdaad. Aktiwiteit is n klasbespreking oor watter verwagtings die leerders oor die boek koester. Hierdie aktiwiteit sal weer in Deel 4 van die gids opgevolg word met n aktiwiteit wat sal vasstel of die boek aan di verwagtinge voldoen het. 01418_Die 1301418_Die 132/20/07 11:33:48 AM2/20/07 11:33:48 AM14 Daar is inligting en n plakkaat oor die skrywer van Die Pro. Jy kan hierdie inligting aan die klas voorlees of dit mondelings voordra. Jy kan ook hierdie inligting en plakkaat vir die leerders afrol indien n fotostaatmasjien beskikbaar is. Aktiwiteit kan in groepe gedoen word en stel Leon de Villiers verder aan die leerders bekend. In Aktiwiteit word die leerders bekendgestel aan die fases van die rouproses n tema wat deurlopend in Die Pro voorkom. Hulle moet hul vermo tot empatie demonstreer deur n kort paragraaf oor rou te Hoe gaan ons die boek benader? Hou n klasbespreking oor Vraag 1 3. Gee leerders vrye teuels om hulle menings oor hierdie kwessies uit te Moet n mens alle mense aanvaar soos hulle is? Hoe moet ons optree teenoor mense wat, volgens ons oortuigings, onaanvaarbare dinge doen of n bepaalde lewenstyl kies? 2. Hoe moet ons optree teenoor mense wat nie dieselfde geloofsoortuigings as ons het nie? 3. Wat sal jy doen as jy agterkom dat daar iets onwettigs aan die gang is in jou gemeenskap?Aktiwiteit Verwagtings Hou n klasbespreking oor Vrae 1 Het julle al van die boek of die skrywer gehoor? [Laat n kort bespreking oor hierdie vraag toe.]2. Waaroor dink julle handel die boek? [Laat n kort bespreking oor hierdie vraag toe.]3. Wat dink julle beteken die woord Pro in die titel? [Die professionele persoon oftewel die professional ; met ander woorde iemand wat baie professioneel, baie vaardig is op n sekere gebied. Laat n klasbespreking hieroor toe en laat leerders situasies skets waar die uitdrukking gebruik kan word.]4. Is dit vir julle aanvaarbaar om Engelse woorde te gebruik as mens Afrikaans praat? [Leerders kan in n klasbespreking hieroor debatteer en die bespreking op hul eie taalgebruik van toepassing maak.]5. Wat van die inligting wat julle dalk reeds oor die skrywer en die boek weet, laat julle daarna uitsien om die boek te lees? [Moontlik het sommige leerders voorheen van Leon de Villiers se werk gelees of resensies oor sy werk gelees. Laat n bespreking oor hierdie onderwerp toe.]Die skrywerBiografi ese besonderhedeDie biografi ese inligting wat verstrek word, sluit onder andere in dat Leon de Villiers n Pretorianer is en dat hy n onderwyser is. 01418_Die 1401418_Die 142/20/07 11:33:48 AM2/20/07 11:33:48 AM15Ander publikasies deur Leon de VilliersNoem aan die leerders dat Leon de Villiers ook ander verhale publiseer het, naamlik Aliens en Engele in 1996 en Groete van die hi na in 2000. Probeer om eksemplare hiervan te bekom en aan hulle te wys. Moedig die leerders aan om die boeke by die skool- of plaaslike biblioteek uit te neem en om die verhale in hulle eie tyd te lees. Nota aan die onderwyser: Jy kan die volgende bladsy fotostateer en vergroot sodat dit as n plakkaat op die klaskamermuur geplak kan word. Gebruik die plakkaat as verwysingspunt om die leerders meer van Leon de Villiers, die skrywer van hierdie verhaal, te vertel. Lees vir die leerders Leon de Villiers se woorde oor sy skryfwerk en wat hy oor homself en sy skryfwerk s . Jy kan hierdie inligting as grondslag vir n aktiwiteit 1501418_Die 152/20/07 11:33:49 AM2/20/07 11:33:49 AM16Leon de VilliersEnkele biografi ese feite Leon het nog voor hy tien jaar oud was, geweet dat hy eendag vir n tyd lank sou wou skoolhou en ook dat hy sou boeke skryf. By Tukkies was sy hoofvakke Staatsleer en Internasionale Politiek. Hy het dit egter nooit gebruik nie, want hy het direk na sy studies begin skoolhou as Geskiedenisonderwyser. Einde 1993 het hy die onderwys verlaat om ernstig te begin skryf. In 2000 het hy weer vir n jaar skoolgehou, maar sedertdien bestee hy soveel moontlik tyd aan skryf Hy gaan op reis deur sy onontdekte binnew reld. Hy weet nooit vooraf presies waarheen die reis hom gaan neem, of hoe hy by n sekere eindbestemming gaan uitkom nie. Soms is die reis n dolle jaagtog op n bruisende rivier en soms harde mynwerk met pik en graaf. Maar hoe ook al, elke reis verryk hom as mens op een of ander manier. Indien dit ook vir die lesers iets beteken, is dit vir hom n baie groot bonus. Anders as sy voorsate wat boere was, boer hy met woorde en idees. Die beginsel van ploeg, plant en oes, bly egter maar steeds dieselfde, reken hy. Dit en die wag op die re publikasies by Tafelberg Aliens en Engele 1996 Groete van die hi na 2000(Inligting verskaf deur Leon de Villiers, November 2004)Dit is n groot voorreg om vir kinders en jongmense te kan skryf. Kinders is baie eerlik daaroor of hulle van n boek hou of nie. Hulle skryf nie geleerde resensies in koerante nie, maar sit net n boek verveeld eenkant, of lees dit weer en weer en 1601418_Die 162/20/07 11:33:49 AM2/20/07 11:33:49 AM17Aktiwiteit Die skrywer Die leerders werk in groepe en beantwoord die Watter prys het die skrywer vir Die Pro gewen? [1996 se Sanlam-wedstryd vir jeuglektuur, die en die Scheepersprys vir Jeuglektuur in 1998.] 2. Die skrywer s dat dit vir hom n groot bonus is as sy skryfwerk vir ander mense iets beteken. Wat dink julle hiervan? [Leerders se eie mening.]3. Laat die leerders n WWL-Kaart soos die een hieronder invul oor hul voorkennis van die skrywer. Hulle vergelyk die eerste twee kolomme van hul WWL-kaarte met mekaar, lees die gedeelte oor die skrywer en voltooi dan die laaste Wat Weet ek?W Wat Wil ek weet?L Wat het ek geLeer?4. Vind uit wat die volgende woorde beteken: mistiek, au pair, laslap, immergroen. [Die leerders raadpleeg hul woordeboeke en skryf die woordbetekenisse neer. Hulle deel hul antwoorde hardop in die klas.]Die rouproses n Rouproses volg na enige ernstige verlies, soos na die einde van n verhouding of die dood van n geliefde. In hierdie bespreking word die rouproses na die dood van n geliefde Elisabeth K bler-Ross het die volgende vyf stadiums beskryf wat waargeneem kan word wanneer iemand deur n rouproses gaan. Een stadium word nie noodwendig afgehandel voor die volgende stadium volg nie. Die proses begin gewoonlik met ontkenning en word grootliks met aanvaarding voltooi. 1. OntkenningOnmiddellik nadat iemand uitvind dat n geliefde gesterf het, volg daar gewoonlik n skokreaksie wat onder andere behels dat die nuus onwerklik voel en dat die wete nie insink nie. Daarna kan baie oomblikke volg waar die mens vergeet dat die persoon gesterf het en vlietende gedagtes het dat die gestorwene nog gebel of mee gepraat kan word. Die agtergeblewene kan onwillig wees om fi naal te erken dat die persoon weg is; onder andere om na die begrafnis te gaan of die persoon se besittings weg te gee of te 1701418_Die 172/20/07 11:33:51 AM2/20/07 11:33:51 AM182. WoedeDie agtergeblewene is kwaad vir God, die hele w reld of selfs vir die persoon wat gesterf het. Woede word ervaar en is baie keer gerig op mense of situasies wat onder normale omstandighede nie n woede-reaksie sou uitlok Onderhandeling In di stadium probeer die agtergeblewene met die noodlot/God onderhandel. Vrae word gevra oor wat anders gedoen kon word om die tragedie te verhoed of hoe die verhouding anders kon gewees Depressie Simptome van depressie sluit onder andere die volgende in: lusteloosheid, sosiale onttrekking, onvermo om plesier te ervaar, versteurde slaappatrone en pessimisme oor die AanvaardingDie verlies word aanvaar en die persoon is in staat daartoe om met sy/haar lewe aan te gaan. Die persoon besef dat sy/haar eie lewe steeds voortgaan, al is een persoon nie meer teenwoordig Die rouproses 1. Stel n kort begripstoets op oor bogenoemde inligting. Die leerders moet hul antwoorde individueel in hul werkboeke Voer n klasbespreking oor die rouproses met die leerders. Vra of enigeen van hulle al n geliefde se afsterwe beleef het en of hulle saamstem met die fases van die rouproses soos hierbo uiteengesit. 3. Vra die leerders om berigte uit koerante of tydskrifte te knip oor mense wat geliefdes verloor het as gevolg van misdaad en ongelukke. Laat hulle elkeen hulself in die skoene plaas van een van hierdie agtergeblewenes. Hulle moet n paragraaf skryf oor die emosies wat hulle beleef as gevolg van die dood van hul familielid of 1801418_Die 182/20/07 11:33:52 AM2/20/07 11:33:52 AM19Deel 2: Voor die leesKennisAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders weet dat die stel van vrae n leser in staat stel om voorspellings te maak (Aktiwiteit en ) weet hoe om persoonlike response op tekste te gee en te motiveer (Aktiwiteit en ) weet dat daar n verskil is tussen direkte en ge mpliseerde betekenis (Aktiwiteit , en ) weet dat n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels n impak op die teks het byvoorbeeld, metafoor, simbool, woordspeling, onderbeklemtoning, geestigheid, hiperbool, vergelyking, kontras, sarkasme, karikatuur/spot, ironie, paradoks, antitese en antiklimaks (Aktiwiteit ) kennis demonstreer van die begrippe intrige, subintrige, konfl ik, karakter en vertellersrol (Aktiwiteit ) kennis demonstreer van die boodskappe en temas wat in n teks vervat kan word (Aktiwiteit ) weet hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of tema (Aktiwiteit ) kennis demonstreer van die konsepte stemming, tydsverloop en afl oop (Aktiwiteit ).VaardighedeAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders vrae kan stel ten einde voorspellings te kan maak (Aktiwiteit en ) die betekenis van onbekende woorde of beelde in geselekteerde kontekste kan afl ei (Aktiwiteit en ) persoonlike response op tekste gee en motiveer (Aktiwiteit en ) die verskil tussen direkte en ge mpliseerde betekenis kan herken (Aktiwiteit , en ) teoretiese kennis van algemene liter re teorie demonstreer (Aktiwiteit ).Houdings en waardesAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders besef dat die stel van vrae n waardevolle hulpmiddel vir n voornemende leser van n teks kan wees (Aktiwiteit en ) besef dat daar n verskil is tussen direkte en ge mpliseerde betekenis (Aktiwiteite , en ) besef dat n verskeidenheid liter re stylmiddels aangewend kan word om by te dra tot die betekenis van tekste (Aktiwiteit ).01418_Die 1901418_Die 192/20/07 11:33:53 AM2/20/07 11:33:53 AM20Inleiding tot hierdie afdelingDie leerders se belangstelling in die boek behoort geprikkel te wees na afl oop van die aktiwiteite in Deel 1. Hier volg nou twee aktiwiteite waar die boek direk betrek word en wat die leerders verder sal help om voorspellings oor die verhaal te maak. Die titel, omslag en fl apteks word hier ondersoek. Deel 2 bevat ook n bondige uiteensetting van verskillende aspekte van liter re teorie. Jy kan hierdie afdeling kortliks met die leerders behandel. Hulle moet aantekeninge maak oor die verskillende letterkundige defi nisies, aangesien van hulle vereis word om hierdie teorie in Deel 3 en 4 op Die Pro toe te titel en omslag01418_Die 2001418_Die 202/20/07 11:33:54 AM2/20/07 11:33:54 AM21Aktiwiteit Takseer Die Pro op sy baadjie Die leerders werk in pare, bespreek die antwoorde en skryf dit dan individueel in hul werkboeke neer. Vra die leerders om die boek oop te vou en voor hulle neer te sit met die buiteblad wat na hulle wys. Hulle bestudeer die omslag van Die Pro en beantwoord die vrae hieronder. 1. Wat is die boek se titel en waarna verwys dit? [Die Pro, n professionele, vaardige persoon.]2. Wat is die naam van die uitgewersmaatskappy? [Tafelberg.]3. Wie is die skrywer van die boek? [Leon de Villiers.]4. Noem een van die pryse waarmee die boek bekroon is. [1996 se Sanlam-wedstryd vir jeuglektuur, die of die Scheepersprys vir Jeuglektuur in 1998.] 5. Lyk die boek soos n jeugboek? Noem ten minste twee voorwerpe op die omslag wat jou antwoord ondersteun. [Kitskos soos pizza en modebykomstighede soos n sonbril; honde, seelewe.]6. Hoeveel verskillende honderasse verskyn aan die linkerkant? [Vier.]7. Watter twee dinge kan jy sien wat daarop dui dat daar moontlik n see-ruimte in die boek gaan wees? [Die skool visse en die sonbril.]8. Bespiegel oor wat jy dink deur die oranje voorwerpe aan die regterkant voorgestel word? [Dit is moontlik rooibloedliggaampies; kan ook lekkers of blomblare wees.]9. Watter reaksie kan n kyker h op die afbeelding van die persoon aan die regterkant? [Die persoon se uitdrukking lyk somber en saam met die ongewone kleur van die vel, kan dit die kyker dalk intimideer of nuuskierig maak.]10. Watter emosies, raai jy, gaan die persoon moontlik in die boek ervaar? [Die persoon lyk hartseer, peinsend en depressief.]11. Wat is die oorwegende agtergrondkleur van die omslag? [Dit is donkerblou.]12. Watter assosiasies het jy met di kleur? [Eie assosiasies; dikwels die see, hartseer, blou Maandag, depressiewe gevoelens]13. Beskou jy die omslag as prikkelend en interessant? Verduidelik kortliks. [Eie antwoord.]14. Op watter wyse be nvloed die omslag, titel en outeur van n boek jou as jy moet besluit of jy dit gaan koop of uitneem? Van watter soort omslag hou jy? Wie is jou gunstelingskrywer? Gee redes vir jou antwoorde. [Leerders verskaf hul eie voorkeure/afkere en menings.]15. Evalueer die omslag op grond van die kriteria hieronder. Kies telkens tussen die beskrywings in kolom A om julle indruk weer te gee. Kolom B is ook voorsien om as riglyn te dien. Gee telkens ook n kort verduideliking vir jul 2101418_Die 212/20/07 11:33:55 AM2/20/07 11:33:55 AM22 (a) Oorspronklikheid (b) Trefkrag (c) Gebruik van kleur (d) Gebruik van beelde (e) LettertipesKolom AKolom BUitstekend80 100 %Verdienstelik70 79 %Voortrefl ik60 69 %Voldoende50 59 %Gemiddeld40 49 %Element r30 39 %Swak0 29 %Nota aan die onderwyser: Die leerders kan nadat hulle die verhaal gelees het, self n stofomslag ontwerp. Vra hulle om solank aantekeninge te maak, aan idees te dink, knipsels uit tydskrifte te soek en voorwerpe wat hulle kan gebruik, te fl apteksAktiwiteit Bespreking van die fl apteks Maak leerders daarvan bewus dat Die Pro (soos ander voorgeskrewe fi ksie) nie geskryf is met die doel om op skool voorgeskryf te word en in klasse behandel te word nie. Dit moet ook n bemarkbare produk wees wat in boekwinkels moet meeding om lesers se aandag te trek. Die leerders voer hierdie aktiwiteit as n klasgroep Sou julle hierdie boek koop of uitneem na aanleiding van wat julle op die fl apteks gesien en gelees het? Verwys weer na Aktiwiteit en vul die lys van assosiasies met die titel Watter deel van n boek is die fl apteks en wat is die funksie daarvan? [Die fl apteks is soms deel van die omslag van n boek en dit verwys na die gedeelte wat vir die leser n kort opsomming oor die inhoud van die boek gee, sonder om die storie te verklap, of dit kan n uittreksel uit die verhaal wees en op die eerste bladsy verskyn soos by Die Pro.]3. Maak die boek oop en lees die eerste bladsy. Beantwoord die volgende vrae: (a) Bevestig of weerl die paragrawe jou antwoord by Vraag 7 van die vorige aktiwiteit? Verduidelik. [Die vermoede dat see-aktiwiteite betrokke is, word bevestig aangesien daar gepraat word van surf.] (b) Uit watter twee dinge kan jy afl ei dat die karakter, Dirkie, moontlik oorlede is? [Tiaan praat van dinge wat hy en Dirkie gedoen het en die indruk word geskep dat hulle dit nie meer sal kan doen nie omdat Dirkie hom op n manier gedrop het; moontlik deur dood te gaan. Verder word daar ook vertel van 01418_Die 2201418_Die 222/20/07 11:33:56 AM2/20/07 11:33:56 AM23 n groot verlies waarmee Tiaan moet saamlewe wat moontlik die dood van sy beste vriend, Dirkie is.] (c) Van watter belangrike tema in die boek lees jy in die vierde paragraaf? [Die tema van hoe om met n verlies saam te lewe.] (d) Watter ervaring het die skrywer van Die Pro wat hom sou kon toerus om jeugboeke te skryf? [Hy het elf jaar lank noue kontak met die jeug gehad toe hy skoolgehou het.]4. Wat let jy op oor die taalgebruik en trant van die stuk? [Die trant is gemaklik en informeel. Die taalgebruik is tipies tienertaal met sleng en die gebruik van Engelse woorde.]Die voorwerkAktiwiteit Bespreking van die voorwerk Leerders werk in groepe en beantwoord die volgende vrae. 1. Een van die pryse wat die boek gewen get, word hier vermeld. Watter prys is dit? [Dit het die prys gewen in die beginnerskategorie van 1996 se Sanlam-wedstryd vir jeuglektuur.] 2. Hoe het Tafelberg-Uitgewers jongmense by die boek betrek? [Die uitgewer het n kompetisie aangebied waar jongmense hulle ontwerpe kon instuur vir die omslag van die roman.]3. S of jy dink of hierdie proses n geslaagde uiteinde tot gevolg gehad het. Verduidelik kortliks. [Leerders se antwoorde sal daarvan afhang of hulle van die omslagontwerp hou of nie.]4. Skryf die adres van die uitgewer neer: [Tafelberg-Uitgewers Beperk, Waalstraat 28, Kaapstad.]5. Wat beteken die woorde Alle regte voorbehou ? [Dit beteken dat geen gedeelte van die boek sonder die skriftelike verlof van die kopiereghouer reproduseer mag word nie. Die werk behoort aan die kopiereghouer.]6. Watter bewys kan gegee word dat die boek n goeie verkoper is? [Die boek is al herdruk; met ander woorde die eerste oplaag is uitverkoop en daar was n aanvraag na nog eksemplare.]7. Die boek is aan twee families opgedra. As jy n raaiskoot kon waag, hoekom dink jy is die boek aan hulle opgedra? [Dit is moontlik families wat aan die skrywer bekend en belangrik is. Die storie kan selfs raakpunte toon met aspekte van di families se lewens.]8. Die boek is ook aan die siele van die see opgedra. Beskryf wat jy dink hierdie siele se eienskappe kan wees. [Mense wat baie lief is vir die see, wat sorgvry is en die natuur geniet.]01418_Die 2301418_Die 232/20/07 11:33:58 AM2/20/07 11:33:58 AM24Algemene liter re teorie InleidingIn sy werk Living to Tell the Tale s die bekende Suid-Amerikaanse skrywer, M rquez, dat n storie n spel tussen werklikheid en fi ksie is. Deur middel van fi ksie kry ons n blik op die lewe, kry ons die geleentheid om dinge in die lewe te bevraagteken en te verstaan. Dit l dinge aan ons bloot wat ons andersins nooit mee in aanraking sou kom nie. Dit laat ons toe om ander se leefw reld te betree en te deel in hul vreugdes en smart. En uiteindelik kan hierdie ervaringe ons leer om met groter verdraagsaamheid en begrip teenoor ander en die omgewing op te hierdie wonderlike w reld van geletterdheid te betree, beteken dat jy vertroud moet raak met taalstrukture en grammatika, maar ook liter re terme moet kan eien en natuurlik self leer gebruik. Dit kry n mens reg deur allereers n oplettende leser te word. In baie opsigte is die lesers van n liter re werk die medeskrywers omdat hulle hul eie lewenservaring, sienings en begeertes na die teks bring en dit hulle verbeelding is wat elke toneel, elke beeld en elke gesprek aanvul. Dit wat met die karakters gebeur, word dan ook deel van die lesers se lewe, en so versmelt werklikheid en fi ksie. Hierdie interaksie van die leser met tekste skep vir hul betekenis. Die roman is een van n paar genres in die letterkunde en hier volg n kort uiteensetting van die belangrikste aspekte wat in gedagte gehou moet word tydens die bestudering daarvan. Te m aDie tema van n roman verwys na die sentrale idee of algemene insig in die lewe wat die roman wil uitdra. Met ander woorde, wat kan ons uit die boek leer? Deur die temas te ontleed probeer ons vasstel hoe die tema by ons ervaring aansluit en hoe dit ons lewe kan verryk. Leerders moet boodskappe en temas in liter re tekste kan identifi seer en verduidelik en deur middel van geselekteerde uittreksels die verbande kan aandui. MilieuDie milieu van n verhaal verwys na die tyd en plek waar die gebeure in die verhaal afspeel. Die milieu word onthul deur beskrywing (van die weer, dorpe, vertrekke, meubels, kleredrag en gebruike) en dialoog. Die skrywer gebruik beeldspraak om die leser se vyf sintuie by hierdie beskrywings te betrek (sig, reuk, gehoor, aanraking en smaak).Die milieu is n implement wat gebruik word om die vertelling realisties en geloofwaardig te maak. n Realistiese milieu help die leser om meer te leer oor verskillende maniere waarop mense hul lewens leef. n Goeie milieu skep n atmosfeer vir die verhaal en dien as agtergrond tot die sentrale konfl ik of struweling in die verhaal. Die milieu dra dikwels by tot die tema of sentrale boodskap van die verhaal. Die funksies van die milieu Dit maak die boek geloofwaardig. Die leser leer meer oor verskillende 2401418_Die 242/20/07 11:33:59 AM2/20/07 11:33:59 AM25 Dit skep atmosfeer. Dit verskaf agtergrond tot die sentrale konfl ik in die verhaal. Dit bou die tema van die verhaal d n Geskrewe werk speel altyd binne n bepaalde tyd en teen n sekere agtergrond af. Hierdie elemente kan fi ktief wees (nie in die werklike lewe bestaan nie), met ander woorde dit is deur die skrywer uitgedink of geskep. n Futuristiese verhaal op n planeet rens in die ruimte, of sprokies is voorbeelde hiervan. Dit is soms die keuse van die skrywer om by bekende tye en plekke te hou ten einde die leser se identifi sering met gebeure en/of die geloofwaardigheid daarvan te verhoog. Tydsverloop in n verhaal dra daartoe by om die stemming, ironiese wendings en die afl oop van die verhaal uit te wys. n Verhaal word gewoonlik chronologies vertel, dit wil s van die begin tot die natuurlike einde. Ons onderskei gewoonlik tussen leestyd, verteltyd en vertelde tyd. Leestyd dui op hoe lank dit duur om n verhaal te lees. Verteltyd verwys na die letterlike getal bladsye waaruit n geskrewe werk bestaan, of hoe lank dit die skrywer neem om die storie te vertel. Vertelde tyd dui op die tydperk(e), tye hede, verlede, toekoms wat die skrywer gebruik om die verhaal te laat ontvou. Verskeie tegnieke kan toegepas word om gebeure, gedrag/optrede of situasies toe te lig, byvoorbeeld: terugfl itse n teruggaan in tyd na die verlede kan n karakter se optrede verduidelik vooruitskouings kan moontlike implikasies van besluitneming n Voorwerp/teken wat n saak (gewoonlik abstrak) verteenwoordig. Simboliese waarde wat aan voorwerpe geheg word, is nie absoluut en eksklusief nie. n Kruis, byvoorbeeld, simboliseer n verskeidenheid dinge: die Christengeloof, die dood, ensovoorts. Simbole word gebruik om die tema te onderskryf en te ondersteun of om elemente voor te stel. Die keuse van n vertelperspektief/vertellingshoekIs die skrywer die verteller of die verteller die skrywer? n Outeur skryf n verhaal of drama, en n digter n gedig, maar dit is gewoonlik nie hy/sy wat die storie vertel nie. Daar is gewoonlik n ander stem of verteller aan die woord. Uitsonderings is natuurlik die outobiograaf wat sy/haar eie lewensverhaal (outobiografi e) vertel en sekere gedigte, soos Edms. Bpk. deur vertelperspektief is die hoek waaruit die verteller die karakters, ruimte en gebeure waarneem. Hierdie perspektief kan weergegee word deur middel van beskrywing, dialoog, opsomming of implisering. Wanneer n outeur n boek beplan, sal die keuse van die vertelperspektief afhang van die oogpunt waaruit die verhaal die beste vertel kan word. Die verteller Die skrywer kies n toepaslike verteller om die verhaal te vertel. Di persoon s wat gebeur, hoe die ruimte lyk, en beskryf die aard van die karakters. Die skrywer is nie die 01418_Die 2501418_Die 252/20/07 11:33:59 AM2/20/07 11:33:59 AM26verteller nie, maar die werklike outeur. Die verteller is die instansie wat aan die woord is. Hy/sy skep die ruimte waarbinne die verhaal afspeel; bewerkstellig die verloop van tyd in die werk en dra die emosionele, sosiale en morele aard van n karakter op verskillende wyses aan die leser oor. Die verteller van n verhaal kan intern of ekstern wees. Beide tipe vertellers hou voordele in vir die spanningslyn van n verhaal die een vanwe sy/haar meerdere kennis en die ander juis vanwe sy/haar onkunde .Eerstepersoon-, ek-verteller, interne verteller n Eerstepersoonverteller is self n karakter in die verhaal gewoonlik die hoofkarakter, en die leser leer hom/haar baie goed ken. In die verhaal kom die voornaamwoorde ek , ons , my , gereeld voor. Hierdie verteller is gewoonlik intiem en onmiddellik betrokke by die gebeure in die verhaal. Die belangrikste voordeel van hierdie soort verteller is dat hy/sy oortuigend is en dat die leser sy/haar gedagtes en ervarings eerstehands beleef. Die nadeel is dat die perspektief beperk is omdat die verteller slegs sy/haar eie gedagtes en ervarings kan weergee en die leser dus nie die ander karakters se perspektief kry weergee en beleef van gebeure en karakters is dus meer subjektief by die eerstepersoonverteller en kan daarom f as meer, f as minder geloofwaardig deur die leser aanvaar word. Di verteller wil van meet af aan die indruk skep dat hy/sy baie oplettend is en sodoende sorg dat die leser die korrekte inligting kry; dikwels word dit gekoppel aan n ruimte en ander inligting wat aan die leser bekend is. n Beter illusie van werklikheid word deur n ek-verteller geskep omdat hy/sy die gebeure self beleef. Die verteller is ook meer gebonde aan tyd en ruimte binne die verhaal en kan net berig oor wat hy/sy self beleef. Die leser mag soms wonder of die verteller in alle opsigte eerlik is. As gewone mens het die ek-verteller ook sy/haar tekortkominge en beperkinge, en vooroordele kan deel daarvan Dit gebeur wanneer die verteller die leser as t ware betrek, en die verhaal in die tweede jy -persoon vertel word. Hierdie vertellersperspektief is nie algemeen en eksterne verteller n Derdepersoonverteller is as t ware onsigbaar en is nie n karakter in die verhaal nie. Hy/sy verwys na die karakters deur hul name of voornaamwoorde ( hy , sy of hulle ) te gebruik. Die alwetende eksterne vertellerSo n verteller kan soms alwetend en alomteenwoordig wees. Hy/sy ken gewoonlik die karakters beter as wat hulle hulself ken, wat hulle dink en beplan, hoe hulle voel en hoe hulle gaan optree in verskillende situasies. Hierdie verteller is nie noodwendig gebonde aan tyd en plek nie en is meer objektief in sy/haar waarneming. Hierdie soort vertelling hou baie voordele in. Ons kan sien wat in al die karakters se gedagtes omgaan. Hierdie verteller is alwetend en onbeperk wat betref kennis en bewegings. Die verteller lewer ook kommentaar, verklaar dinge, maak voorspellings en 01418_Die 2601418_Die 262/20/07 11:34:00 AM2/20/07 11:34:00 AM27l insig aan die dag. Omdat hierdie verteller gedistansieerd is van die verhaalw reld, het hy/sy n wye visie daarop. Die eksterne verteller wat nie alwetend is nie Soms is die verteller nie alwetend nie en fokus hy/sy op die gesigspunt van een besondere karakter wat die fokalisator genoem word. Die fokalisator is n karakter wat die leser se aandag rig en fokus in n vertelling. Die verhaal word dan vertel soos waargeneem deur die o van hierdie karakter. (Fokalisasie is n term wat aan die fotografi e ontleen is, en gee n antwoord op die vraag: Wie sien? ). Die fokalisator kan egter ook die verteller wees. Konfl ik en intrige Daar is n sentrale konfl ik in alle romans. Hierdie konfl ik verteenwoordig die hoofkarakter se belangrikste probleem of struweling. Konfl ik verwys dus na die stryd/botsing/worsteling tussen karakters en individue of groepe en hul omstandighede en sosiale kontekste. Hierdie tipe konfl ik staan bekend as eksterne konfl ik. Konfl ik in letterkunde kan egter ook intern wees, wanneer daar strydende begeertes en waardes in een karakter ontstaan. Intrige verwys na n ontwikkelende situasie waarop die verhaal gebaseer is. Subintrige verwys na die ondergeskikte verwikkelde situasie(s) wat n skrywer uitdink en waarop die verhaal gebaseer ses onderafdelings waarin die reeks gebeurtenisse (of intrige) in n roman ingedeel kan word 1. Inleiding tot die intrigeDie inleiding verskaf agtergrond, beskryf die milieu en stel die belangrikste karakters aan die leser bekend. 2. Insident wat die intrige aanblaasHierdie insident kondig die begin van die belangrikste konfl ik wat in die boek gaan voorkom, Ontwikkeling van intrigeGedurende die ontwikkelingstadium van die roman begin verskeie dinge gebeur en konfl ikterende standpunte word aan die leser Klimaks Die klimaks is die hoogtepunt van die roman, waar die konfl ik n toppunt OplossingGedurende die oplossingsfase kom die konfl ik tot n einde en die gevoelens van frustrasie word OntknopingAl die los drade word saamgevat en die leser kry n idee van hoe dinge in die toekoms sal 2701418_Die 272/20/07 11:34:00 AM2/20/07 11:34:00 AM28KaraktersIn enige verhaal is daar karakters wat handelend optree en sekere gebeurtenisse beleef. Hierdie karakters hoef nie noodwendig menslike fi gure te wees nie, maar alle karakters word voorgestel as wesens met bepaalde gedagtes en emosies. In n verhaal word gewoonlik n hele paar fi gure/karakters aangetref wat handelend optree en help om die w reld van die verhaal te skep. Hierdie karakters is nie almal van ewe groot belang nie en verskil ook van mekaar ten opsigte van hul funksie in die verhaal. Die karakters wat help om die agtergrond van die verhaal te vul, staan as plat karakters bekend. Hulle word gewoonlik as tipiese karakters of stereotipes voorgestel en deur die loop van die verhaal verander en ontwikkel hulle nie juis nie. Die leser sien as t ware net een kant of die kenmerkende eienskap van so n is daar die ronde karakters, die fi gure wie se gedagtes, motiewe, agtergrondgeskiedenis, gedrag, ensovoorts die volledigste uitgebeeld word. Hierdie karakters leef, stry en verander namate die verhaal ontwikkel die hele verhaal sentreer rondom hulle. Namate die verhaal ontvou, leer die leser hierdie karakters met al hul uniekhede baie goed ken. Die hoofkarakter (wat ook die protagonis genoem word) is die persoon om wie die storiegebeure draai; hy/sy is gewoonlik ook die mees komplekse karakter wat in verskillende fasette uitgebeeld word en in die loop van die verhaal verder ontwikkel. In sommige verhale is daar een belangrike teenspeler, wat die antagonis genoem karakters in geskrewe werk word aan die leser voorgestel op twee maniere, direk of indirek. Direkte beskrywings verwys na beskrywings van hoe die karakters lyk of reageer en watter soort mense hulle is. Indirekte beskrywings verwys na dele van die teks waar die lesers op n indirekte wyse iets oor karakters leer deur wat hulle s en hoe hulle in situasies in die verhaal optree. Dit staan bekend as karaktertekening of -uitbeelding. Die stelselmatige uitbouing van n karakter deur die outeur: wat hy/sy dink en doen; hoe hy/sy lyk; wat die ander karakters van hom/haar dink en vir hom/haar s en wat ge mpliseer word, staan bekend as karakterisering. Karakters word uitgebeeld deur beskrywings van: voorkoms persoonlikheid agtergrond motivering verhoudings konfl ik om te stel wanneer ons karakters bestudeer Hoe lyk die karakter? Hoe voel ons daaroor en hoe voel die karakter self daaroor? Watter tipe persoonlikheid het die karakter? Wat is die karakter se agtergrond? Kom hy/sy uit n gelukkige gesin? Wat is sy/haar lewensomstandighede?01418_Die 2801418_Die 282/20/07 11:34:00 AM2/20/07 11:34:00 AM29 Wat motiveer die karakter? Wat is sy/haar drome en ideale? Wat is die karakter se verhouding met die ander karakters in die roman? Wat is sy/haar verhouding met die gemeenskap? Watter konfl ik beleef die karakter? Is dit ekstern of intern? Hoe reageer hy/sy op die konfl ik? Verander of groei die karakter deur die loop van die verhaal?Ons leer ook die karakters ken deur: wat die ander karakters in die verhaal van hulle s wat hulle self s , met ander woorde die karakter se eie woorde wat hulle doen, veral in n krisissituasie gedagtepraat of se optrede teenoor ander en die omgewing weerspie l hul waardes, en mense se waardes gee betekenis aan persoonlike spirituele ervarings en intellektuele speurtogte (NKV Graad 10 12: 5). Waardes rig ons verhoudinge met ander en die omgewing. Woord, sin en paragraafIn enige geskrewe werk is dit vir die skrywer van uiterste belang om die mees gepaste woord te gebruik. Binne die digkuns is dit essensieel; binne prosa is daar die ruimte van verduidelikende sinne en paragrawe. Taal is iets waarsonder ons nie kan klaarkom nie. Ons gebruik dit orals: by die huis, by die skool, op die sportveld, wanneer ons ontspan en wanneer ons vakansie hou. Deur en met woorde raak een hart aan die ander, en een gedagtegang aan die ander. Ons gebruik woorde om te verstaan en verstaan te word, maar ook om allerlei ander redes. Soms kruip mense agter mooi of harde woorde weg omdat hulle hulleself nie wil laat ken nie; ander kere misbruik hulle taal weer deur hul medemens te probeer manipuleer, byvoorbeeld deur vleitaal of dreigemente. Maar taal word stomp wanneer die hart in n ander sleutel as die mond sing. Gelukkig, of ongelukkig, is woord en toon deursigtig : die ware betekenis en bedoeling skemer feitlik altyd deur. Daarom slaag n mens selde daarin om ander mense op die lange duur te mislei. Alles van A tot Z word eendag woord, s Elisabeth enige skryfstuk bly die ideaal dat die skrywer hom/haar by erkende skryf- en taalre ls hou ten opsigte van woord-, sin- en paragraafgebruik. Keurige taalgebruik en kundige woordkeuses beteken allermins hoogdrawendheid. Die kuns om n goeie skrywer te wees, l juis in verrassende n aanvaarbare in n verhaal se woordgebruik moet eweneens by hulle pas n tiener wat soos n professor praat, en andersom, sal nie geloofwaardig wees nie. Dis juis die kundige gebruik van spreektaal, streektaal, uitdrukkings en idiome wat karakters laat leef, n verhaal laat slaag en sorg vir n aangename 2901418_Die 292/20/07 11:34:00 AM2/20/07 11:34:00 AM30Woorde is . . . ... wapens . George Santayana Woorde kan miskien as wapens beskryf word wanneer dit rondgeslinger word om te kwets, te spot, te vloek of te oordonder of jouself straks net beskaaf te handhaaf! ... gelaaide pistole . Jean-Paul Sartre Maar gladde woorde kan ook die skild word waaragter mense veg, en mooi woorde die sagte wapen wanneer dit gebruik word om iemand anders te verower of te oorrompel . ... die kleingeld van die denke . Jules RenardBogenoemde stelling kan verwys na die feit dat sommige ervarings gedagtes en emosies opwek wat te diep, te hoog en te wyd vir woorde is. Die intense ervaring van liefde, ontnugtering of die dood moet dikwels eers innerlik verwerk word voordat jy dit kan verwoord. En selfs d n verbeeld die woorde net n klein deel daarvan. ... pennetjies waaraan n mens idees ophang . Henry Ward BeecherSoms stu woorde die denkproses self voort deur idees sigbaar te maak oftewel op te hang . Jou gedagtes ontwikkel juis terwyl jy skryf of terwyl jy praat. Amper soos foto s wat een-een in n donkerkamer opgehang word. ... groot vyande van die realiteit . Joseph ConradTussen die spreker of skrywer enersyds, en die hoorder of leser andersyds, gaan die waarheid of diepste betekenis partykeer verlore vanwe apatie, subjektiwiteit of selfgesentreerdheid, sluheid of wispelturigheid en al die ander speletjies wat mense speel. ... die sterkste dwelmmiddel wat die mensdom gebruik . Rudyard KiplingDie gevaar bestaan dat woorde gebruik kan word om te sus en te streel terwyl hulle mislei en bedrieg. Of dat woorde dade of aksie vervang. Mense kan selfs so woorddronk raak, dat hulle hul eie leuens glo. ... l wat vir altyd hou . William HazlittWyse woorde of die gedrukte woord kan in bepaalde omstandighede lank na die spreker of skrywer se dood nog l f. ... is l wat ons het . Samuel BeckettWoorde kan wel ontoereikend, manipulerend, of dalk heeltemal vals wees, maar dit is l manier waarop ons mekaar leer ken en ons ons w reld kan verken. En soos Jacques Derrida ges het Om te praat maak my bang want deur nooit genoeg te s nie, s ek ook te veel .01418_Die 3001418_Die 302/20/07 11:34:01 AM2/20/07 11:34:01 AM31Die roman as letterkundeteks Die benaming roman is van toepassing op n wye reeks tekste waarvan die een gemeenskaplike kenmerk is dat dit fi ksie is wat in prosavorm geskryf is. Die roman is n uitgebreide narratief wat onderskei kan word van ander prosawerke, soos die novelle, essay en kortverhaal en die teksformate wat hieronder genoem word. Weens die omvangrykheid van die roman, laat dit ruimte vir die gebruik van meer karakters en hul ontwikkeling, milieuverandering, die kompleksiteit van die verhaal en die ontwikkeling van temas. Ander teksformate Kenmerke van die dagboekinskrywing n Datum in die boonste, regterkantste hoek. n Dagboek word altyd aangespreek asof dit n persoon is, aangesien dagboekinskrywings soos n gesprek met die self is. Die inskrywing begin altyd met n groet (byvoorbeeld: Liewe Dagboek). n Dagboekinskrywing is n persoonlike weerspie ling van dinge wat vir die skrywer belangrik van n dialoog Daar is n onsigbare linkerkantlyn wat die spreker netjies skei van die woorde wat ges word. Aanhalingstekens word nooit gebruik nie. Die teenwoordige tyd word altyd gebruik, aangesien n dialoog n verbale gesprek weergee. n Dubbelpunt word gebruik om die spreker se naam van sy/haar woorde te van n narratiewe essay of opstel n Opstel vertel n storie en moet n begin en n einde insluit. Stories word met n spesifi eke gehoor in gedagte geskryf en die skrywer moet aandag skenk aan dinge wat die leser sal geniet om te lees. n Opstel kan in die teenwoordige of verlede tyd geskryf van n koerantberig Die trant van n koerantberig is onpersoonlik. Alhoewel dit nie as goeie styl beskou word nie, word die lydende vorm dikwels gebruik, veral as die agent van die sin onbekend is of verdoesel word. Die lydende vorm word ook gebruik om sekere inligting te beklemtoon deur dit aan die begin van die sin te plaas. Sinne is gewoonlik bondig en paragrawe nie baie lank nie. Indien bekend en gepas, word persone wat in die berig genoem word se ouderdom tussen hakies, in syfers na hulle name 3101418_Die 312/20/07 11:34:04 AM2/20/07 11:34:04 AM32Die paragrawe word as volg gestruktureer:Paragraaf 1Hierdie paragraaf dra die belangrikste inligting waaroor verslag gedoen word oor. Die vyf W s word beantwoord: wie het wat wanneer en waar gedoen en waarom? Die paragraaf begin met die naam van die plek waarvandaan berig word en word gewoonlik in hoofl etters 2Meer inligting oor die vyf W s word gegee. Soms word die vyfde W , die waarom , eers in di paragraaf 3 en verder Verdere inligting oor wat gebeur het en wat mense se reaksie was. Mense wat direk aangehaal word gee die berig meer liter re terme Hierdie afdeling bevat kort beskrywings van die belangrikste terme wat gebruik word vir elemente wat oor die algemeen in liter re werke voorkom, nie noodwendig net in romans nie. Dit dien as sleutels tot n beter begrip van die verhaal. Let wel: Deel 3 van hierdie gids bevat n verskeidenheid voorbeelde hiervan soos dit in Die Pro gebruik word. Alliterasie Die herhaling van n konsonant/medeklinker. Anekdote n Kort, onderhoudende storie; n klein voorval of gebeurtenis wat vir n spesifi eke doel vertel word, byvoorbeeld as inligting of vermaak, in humor of venyn, of om karakter te openbaar. Anekdotes word dikwels tydens preke of toesprake vertel om n punt te illustreer. Antiklimaks n Opbou na iets dramaties wat omswaai en eindelik nie die verwagting tref nie; n omswaai na die beteken die gebruik van teenoorgestelde begrippe naas mekaar; n teenstelling, byvoorbeeld dood teenoor lewe. Die twee dele volg gewoonlik dieselfde woordorde en struktuur. Antonieme Antonieme woorde wat min of meer die teenoorgestelde betekenis van ander woorde uitdruk: vriend is die antoniem vir vyand , en goed di vir sleg . 01418_Die 3201418_Die 322/20/07 11:34:04 AM2/20/07 11:34:04 AM33AssonansieDie herhaling van n vokaal/klinker. BeeldspraakDie prentjies wat die skrywer in die leser se verbeelding teken op di plek waar denke en sintuie mekaar ontmoet, byvoorbeeld Loop pluk vir my die son . BetekenisDie sin, waarde of begrip van n saak. Dit kan direk, dus voor die hand liggend wees of indirek, met ander woorde verskuil of ge n Mens is bevooroordeeld wanneer jy vooropgestelde idees oor n individu, groep, idee of saak het wat billike assessering bitter moeilik Afgesaagde uitdrukkings wat so dikwels gebruik word dat hulle hul uitdrukkingskrag verloor, byvoorbeeld die woord shame . Shame is n woord wat so dikwels in Suid-Afrika deur sprekers van alle tale gebruik word, dat dit nie meer veel empatie kan oordra nie. DisfemismeWaar iets doelbewus kras gestel word. Diskriminerende taalgebruikTaalgebruik wat kwessies met onderskeid behandel. Die gebruik om manlike terme vir alle persone aan te wend, word byvoorbeeld as diskriminerend beskou. Diskriminerende taalgebruik kan ook rassevooroordeel verwoord. Dubbelsinnigheid n Twe rlei betekenis wat geskep word deur die manier waarop woorde of sinne gebruik word: Hy wil haar nie langer h nie . Dit kan beteken hy wil haar nie meer h nie of hy wil nie h sy moet langer wees as wat sy is nie. Langenhoven het eenkeer in die parlement ges dat die helfte van die agbare lede donkies is. Toe hy gevra word om sy woorde terug te trek, staan hy op en s : Die helfte van die agbare lede van hierdie parlement is nie donkies nie .Ellips n Onvoltooide sin, aangedui deur beletselteken of Iets onaangenaams of sosiaal onaanvaarbaar word sagkens gestel om die impak daarvan te versag of te 3301418_Die 332/20/07 11:34:04 AM2/20/07 11:34:04 AM34GeestigheidRatse, lewendige, oorspronklike s ding/opmerking wat gewoonlik lighartige, goedige spot verwys na n vorm van letterkunde, soos gedigte, romans, essays, draaiboeke. Dit word ook gebruik om verskillende soorte fi lms en selfs style in die beeldende kunste te klassifi seer. Hiperbool n Doelbewuste oordrywing om n bepaalde effek te bereik. Tiaan se ma sal die driedubbele piep kry as sy uitvind Tiaan se hond slaap in sy kamer (bladsy 2).Idiomatiese uitdrukkings Dit sluit in spreekwoorde, segswyses, gesegdes en spreuke, al die uitdrukkings wat deur gebruik neerslag in n bepaalde taal kry en wat s m n heeltemal ander betekenis het as wat die afsonderlike woorde het, byvoorbeeld moenie die wa voor die osse span nie , sy het haar varkies verloor , hulle wil die bordjies verhang . Intrige Die verwikkelde situasie wat n skrywer skep en waaruit die verhaal ontknoop. Subintrige verwys na n ondergeskikte verwikkelde n Stylfi guur waar die teenoorgestelde ges word van wat bedoel word; ook n uitslag, omstandigheid of stand van sake wat die teenoorgestelde is van wat verwag word. Tiaan se pa noem hom op bladsy 51 my briljante seun Dirkie as hy eintlik die teenoorgestelde oordrewe uitbeelding van n mens deur die spot te dryf met persoonlike karaktertrekke of voorkoms. Sekere herkenbare eienskappe van n karakter word dus so oordryf dat dit bespotlik raak. In klassieke dramas word die sogenaamde hofnar dikwels as karikatuur geteken, enersyds om die spanning te breek, maar andersyds ook om indringende kommentaar te n klank nageboots word. Kontekstuele leidradeHierdie leidrade kleur die w reld van die storie vir ons in: wat voor en na die sentrale gebeure staan, help ons om laasgenoemde reg te vertolk. 01418_Die 3401418_Die 342/20/07 11:34:05 AM2/20/07 11:34:05 AM35KontrasSake wat in teenstelling met mekaar staan, maar wat gewoonlik n eienskap geletterdheid Begrip vir die kulturele, sosiale en ideologiese waardes wat be nvloed hoe ons tekste lees. Dit verwys na die dinge wat n mens w t omdat jy dit feitlik met moedersmelk ingekry het: in Afrikaans word die gebruik van God se naam as stop- of kragwoord byvoorbeeld in n veel ernstiger lig beskou as in Engels. LeenwoordeWoorde wat aan n ander taal ontleen is en nou deel van die woordeskat vorm. Die woord ubuntu is byvoorbeeld n woord wat uit die Ngunitale in Afrikaans en Engels opgeneem is. Sokker en tennis is uit Engels en detail en cr che uit Frans opgeneem. Litotes Waar iets onderbeklemtoon word of sagter gestel word, asook in die ontkennende vorm, byvoorbeeld Bly stil, s die lyfwag. Of ek maak jou vir ewig stil. (Litotes of versagting kom hier voor, want die lyfwag bedoel eintlik dat hy die persoon met wie hy praat wil vermoor.)Metafoor n Metafoor neem die skildering van woordprente een stap verder as beeldspraak, deurdat dit voorwerpe of aksies vergelyk wat nie letterlik eenders is nie, en dan op di manier nuwe verbindings in die leser se gedagtegang vestig. Dit is dus n direkte of beknopte vergelyking waar dinge direk aan mekaar gelykgestel word; baie keer saak A is saak B . Tiaan beskryf die toestand in die kombuis as volg: Die kombuis die ene skottelgoedberge (bladsy 23).Motief n Motief kom herhaaldelik in die loop van die werk na vore, miskien telkens in n gewysigde vorm. Sulke motiewe bevorder die tema, en help om die verhaal saam te bind. In Die Pro is die opmerkings oor Biologie aan die begin van elke hoofstuk so n n Saak word sagter of minder ernstig as wat dit is, gestel; dit word gewoonlik vir effek Dit verwys na n skynbare teenstrydigheid, waar dit lyk of twee woorde nie by mekaar pas nie. Dit word ook soms n oksimoron genoem. 01418_Die 3501418_Die 352/20/07 11:34:05 AM2/20/07 11:34:05 AM36Personifi kasie Beeldspraak waardeur menslike eienskappe of handelinge aan lewelose dinge, diere of plante toegeken word. Byvoorbeeld Die wind huil om die hoeke van die huis . n Menslike eienskap, naamlik die vermo om te huil, word hier aan die wind woorde, styl en grammatika wat deur sprekers en skrywers gebruik word; amptelike dokumente word byvoorbeeld in n formele register geskryf, terwyl n skets meestal in humoristiese register geskryf vrae Vrae wat gevra word, ni om iets uit te vind nie, maar vir beklemtoning, om eintlik jou eie mening uit te spreek, vir dramatiese effek of om die sosiale wiele te olie: n goeie voorbeeld van laasgenoemde is die formele vraag: Hoe gaan dit met jou? In bepaalde situasies is daar net een regte antwoord en dit is: Goed dankie . Sarkasme n Snydende, smalende, bytende of minagtende opmerking. Die woord kom van die Grieks wat beteken om vleis op n dierlike wyse te Die geheel word deur n onderdeel daarvan beskryf. StereotipesVaste en dikwels bevooroordeelde sienings van spesifi eke soort persone, byvoorbeeld dom blondines .Struktuur Die bou of samestelling van n teks. VergelykingsDie naasmekaarstelling van dinge om die ooreenkoms of verskil te vergelyk deur die gebruik van die woorde soos , nes of as . Op bladsy 11 vertel Tiaan dat sy kamer soos die see ruik, Die kamer ruik pure see . Op bladsy 97 s hy dat surf vir hom voel soos bergklim vir n blinde .Woordspeling n Woord word op n slim (en gewoonlik humoristiese) wyse gebruik waar dit meer as een betekenis het. Byvoorbeeld: Daar is twee visse in n tenk. Die een s vir die ander Beman jy die gewere, ek sal bestuur . Die woordspeling is hier dus op die woord tenk 01418_Die 3601418_Die 362/20/07 11:34:05 AM2/20/07 11:34:05 AM37en die humor l daarin dat mens aanvanklik dink dat daar na n vistenk verwys word, totdat jy deur die absurde stukkie dialoog hoor die visse is in n Klastoets - Algemene Liter re teorie Hierdie aktiwiteit bied n ideale geleentheid vir formele assessering. Stel n klastoets saam gegrond op die inligting hierbo. Die leerders moet weet wat elkeen van die konsepte hierbo beteken, aangesien hulle dit in Deel 3 en 4 van hierdie gids prakties gaan toepas. 01418_Die 3701418_Die 372/20/07 11:34:05 AM2/20/07 11:34:05 AM38Deel 3: Tydens die leesDie vrae oor die hoofstukinhoud dien as basis om die leerders in staat te stel om die volgende kennis, vaardighede, houdings en waardes te verwerf en word in die aktiwiteite die einde van hierdie afdeling, sal die leerders weet hoe om te onderskei tussen feite en menings in n teks en in staat wees om n eie respons te gee besef dat tekste implisiete en eksplisiete sosiopolitieke en kulturele boodskappe bevat die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van die verhaal ken weet wat die impak is van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van Die Pro weet wat partydigheid, vooroordeel en diskriminasie beteken en hoe dit in hierdie teks Aan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders tekste kan herlees en hersien om begrip te bevorder toepaslike inligting en besonderhede in tekste kan vind tussen feite en menings kan onderskei en n eie respons gee die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van n teks kan verduidelik die impak van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van Die Pro kan ontleed die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings in Die Pro kan identifi seer en verduidelik met n fokus op sienings oor geslag, klas, menseregte en inklusiwiteit die aard van partydigheid, vooroordeel en diskriminasie verduidelik in staat wees om te luister en te praat vir verskillende doeleindes. Houdings en waardesAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders besef dat die herlees van tekste begrip sal bevorder n onderskeid tussen feite en menings kan tref nadink oor die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van n teks en watter betekeniswaarde dit inhou begryp dat n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels tot die betekenis van n teks kan bydra besin oor die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings in Die Pro die aard en onwenslikheid van partydigheid, vooroordeel en diskriminasie 3801418_Die 382/20/07 11:34:06 AM2/20/07 11:34:06 AM39Inleiding tot hierdie afdelingHierdie deel bevat vrae en opdragte wat op die inhoud van die verskillende hoofstukke gebaseer is, asook sake/kwessies wat daaruit voortspruit. Die vrae is hoofsaaklik gemik op die vaslegging van inhoud oor die storielyn en karakterontwikkeling. Van die vrae toets egter ook insig en kennis van liter re teorie. Sekere vrae spreek houdings en waardes aan. Die vrae vereis van die leerders om weer met die teks om te gaan en ontwikkel ook is ook antwoorde, voorstelle en/of riglyne vir die uitvoering hiervan. Die vrae kan as grondslag vir n werkboek vir die leerders dien. Die opdragte behoort in die volgorde waarin hulle verskyn, gedoen te word. Dit is nuttig om aktiwiteite af te wissel sodat daar nie net n hele periode gelees word nie, maar ook geskryf en bespreek leerders moet die meeste van die vrae in hierdie afdeling in hul werkboeke beantwoord. Die beantwoording kan afgewissel word: as huiswerk wat individueel gedoen word (ook om te toets of leerders gedeeltes wat hulle op hulle eie moes lees, gelees het), as bespreking in kleingroepies, waar die groepe hul antwoorde met die klas deel, of as n klasbespreking waar almal saamwerk om n antwoord op n vraag te kry. (Laasgenoemde kan ook ingespan word om leerders se skryfvaardigheid te verbeter aangesien jy klem kan l op spelling en sinskonstruksie tydens die neerskryf van die modelantwoorde.) Alhoewel sommige van die aktiwiteite in klein groepies bespreek en beantwoord kan word, verg hierdie hoofstuk meestal individuele werk en klasbespreking. Die selfstandige werk om self antwoorde te vind en neer te skryf spreek die assesseringstandaard van lees vlot en aandagtig volgens doel en opdrag goed aan. Vrae wat met n gemerk is, is ideaal om as n klasbespreking te hanteer. Leerders kan notas in hulle werkboeke maak ter voorbereiding om aan die klasbespreking deel te neem en dan hierdie notas tydens die klasbespreking moet jy self die teks vir die klas voorlees, of vaardige leerders vra om soms te lees. Baie leerders vind dit moeilik om te volg wanneer minder vaardige leerders die teks hakkerig voorlees. Leerders sal hul vaardighede in soeklees en vluglees ontwikkel wanneer hulle op hul eie na die antwoorde en bakterie 1 1120 minuteMikofi ete en fi kofi ete12 2016 minuteBriofi ete21 2714 minutePteridofi ete28 3616 minuteSpermatofi ete37 4518 minuteInvertebrata46 474 minuteInvertebrata (nog n paar)48 5822 minuteVertebrata59 6310 minuteVertebrata64 666 minuteVertebrata672 minute01418_Die 3901418_Die 392/20/07 11:34:06 AM2/20/07 11:34:06 AM40Selkerne en nukle ensure68 7312 minuteSeldeling74 8218 minuteGenetika83 8914 minuteVoortplanting van die mens (st. 10-werk)90 10022 minuteVrae: Hoofstuk 1 14 Hoofstuk 1: Virusse en bakterie (bladsy 1 11)In n neutedop Tiaan begin op 25 Januarie met dagboekinskrywings in sy werkboek vir en sy ma het n uitval gehad omdat hy sy duikpak aan Louis wou verkoop. Sy ma kla gereeld dat hy meer moet uitgaan en meng met ander kinders. Hy laat sy hond, Hugo ( n Weimaraner), saans skelm in sy kamer slaap. Die boek waarin hy skryf is eintlik bedoel om sy Biologie-punte te verbeter. Geyer, wat n joernalis was en nou sonder sy vrou op Vlakberg kom bly het om n boek te skryf, het voorgestel dat Tiaan humor by sy opsommings voeg. Geyer het eendag op die strand met Tiaan begin gesels oor Hugo. Geyer het ges dat hy en Tiaan se pa tydens n visvangsessie begin gesels gaan teen Tiaan se pa kom skaak speel. Tiaan is baie bly dat hy nie meer by Kruiwa, die nuwe adjunk-hoof, Biologie het nie, maar by mevrou Beukes. Tiaan het Henko Wiese se graad 10-Biologiehandboek gehad waarin gestaan het Biologie vir Beginners . Nou in graad 11 het hy weer toevallig di ou se handboek en daarin staan Biologie vir Amateurs . Tiaan wonder of daar in sy matriekhandboek Biologie vir Pro s sal staan. Marius maak vir Tiaan siek. Gustav, wat groot maats is met Dustin, irriteer ook vir Tiaan. Albert, Yvette en Tiaan was daardie middag saam vlei toe om vir Yvette die fl aminke te gaan wys. Dit het Tiaan laat terugdink aan die keer toe hy en Dirkie weens die hooggety geforseer is om deur die bosse huis toe te sukkel. Tiaan merk op dat n mens vlak by die see kan loop en dit tog kan ignoreer; tog ruik alles na see. Tiaan besef dat Yvette nogal mooi is en dink dat dit geen wonder was dat Dirkie so mal oor haar was nie. Hy wonder of sy en Albert iets aan die gang het. Tiaan wil nie langs die swemstrand gesien word nie, want dan kerm sy maats dat hy moet kom branderplank ry. Tiaan en Albert sit altyd langs mekaar in die skoolbus vir die uurlange rit. Tiaan dink daar is iets anders aan Albert daardie jaar. Daar is nuwe kinders in die skool: Dustin, Dino, Kevin en Kevin se mooi sussie in graad 9. Welma Voges se pa is dood aan n hartaanval en Tiaan kritiseer die meganiese manier waarop die skoolhoof di afkondiging in die saal maak. Tiaan vergelyk Kruiwa met n virus omdat hy kinders so graag kinders praat oor alles wat Desember gebeur het, maar bly stil sodra hulle Tiaan weet nie of hy tot slaap sal kom nie, want sy kamer ruik pure see. 01418_Die 4001418_Die 402/20/07 11:34:07 AM2/20/07 11:34:07 AM41Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 1 Die leerders werk vir hierdie aktiwiteit op hul eie en skryf hul antwoorde in hul werkboeke neer. 1. Wie se idee was dit dat Tiaan Biologie interessant moet maak vir homself? [Dit was Geyer se idee.]2. Verduidelik wie hierdie persoon is en hoe Tiaan hom ontmoet het. [Tiaan het Geyer op die strand ontmoet. Geyer het met hom begin gesels. Geyer bly sedert Junie van die vorige jaar op Vlakberg en was voorheen n joernalis. Hy skryf nou aan n boek. Sy vrou het hom gelos en hy bly alleen in hulle strandhuis.]3. Wat is Tiaan se hond se naam en watter ras hond is dit? [Sy naam is Hugo en hy is n Weimaraner.]4. In watter graad is Tiaan? [Hy is in graad 11.]5. By wie neem hy Biologie? [Mevrou Beukes is sy Biologie-onderwyseres.]6. Wie se Biologie-handboek het Tiaan? [Henko Wiese het die handboek die vorige jaar gehad.]7. Wat het op die binneblad van sy graad 10-boek gestaan? (bladsy 5) Voltooi: Biologie vir [Beginners.] 8. En in sy graad 11-boek? Biologie vir [Amateurs.] 9. Twee van Tiaan se maats is: [Albert en Yvette.]10. Op wie het Tiaan n ogie? [Hy het n ogie op Jasmine.]11. Almal verander tog die hele tyd (bladsy 9). Het Tiaan verander? Wat s sy ma? [Sy s hy kom te min uit, slaap sy lewe om en kuier nie meer saam met sy maats nie.]12. Waarmee vergelyk Tiaan vir Kruiwa, en hoekom (bladsy 11)? [Hy vergelyk hom met n virus. Virusse veroorsaak siektes en onaangename goed vir die mens. Tiaan hou nie van Kruiwa nie en dink hy veroorsaak net lyding, vernedering en onaangenaamheid in die lewe van die kinders.]13. Die Pro is eintlik n ander dokument as n roman. Waarvan is dit n getikte weergawe? [Dit is n dagboek en opsommings wat die karakter Tiaan in sy Biologie-werkboek geskryf het.]14. Reg aan die begin van die hoofstuk is daar n stelling wat vetgedruk is. (a) Word hierdie manier om n hoofstuk te begin ooit herhaal? [Nee.] (b) Hoe sluit hierdie stelling op n letterlike vlak by die roman aan? [Die stelling gee die defi nisies van die vak Biologie. Op n letterlike vlak sluit dit aan by die vak Biologie wat die hoofkarakter neem.] (c) Watter fi guurlike betekenis kan die stelling binne konteks van die storie h ? [Tiaan moet leer om in die w reld van die lewendes sonder Dirkie te leef.]01418_Die 4101418_Die 412/20/07 11:34:07 AM2/20/07 11:34:07 AM4215. Kyk na die verskillende tipografi e van die hoofstuk. Wat is die inhoud van die volgende: (a) Die vetgedrukte opskrif en paragrawe aan die begin van die hoofstuk? [Dit is Tiaan se humoristiese Biologie-opsommings.] (b) Die teks wat na die datum volg? [Dit is Tiaan se dagboek-inskrywings waar hy met sy gestorwe vriend Dirkie kommunikeer.] (c) Die skuinsgedrukte dialoog? [Dit is terugfl itse van insidente wat met Dirkie en Tiaan gebeur het en word in die direkte rede aangebied.]16. Vanuit watter karakter se perspektief word die verhaal vertel? [Dit word vanuit Tiaan se perspektief vertel.]17 As watter soort verteller tree di karakter op? [Hy tree as n eerstepersoonverteller op.]18. Verduidelik telkens waarom die volgende woorde gebruik kan word om die verteltrant te beskryf: (a) direk [Die verteller, Tiaan spreek sy dooie vriend, Dirkie direk aan.] (b) informeel [Die taalgebruik is informeel met baie tienertaal en Engelse uitdrukkings.] (c) persoonlik [Die verteller se diepste persoonlike gedagtes en gevoelens word uitgedruk.] (d) eerlik [Die verteller draai nie doekies om nie en weens die aard van n dagboek, is die vertelling eerlik en sonder voorbehoud.]Hoofstuk 2: Mikofi ete en fi kofi ete (bladsy 12 20) In n neutedopStories loop op die dorp oor perlemoenstropery, smokkelaars en bendes wat daaragter en Alex soebat Tiaan om te gaan duik, maar hy in nie lus daarvoor nie. Die groot perlemoenskulp op Tiaan se tafel laat hom dink aan die dag toe hy en Dirkie drie ekstra perlemoene uitgehaal het en Dirkie Tiaan skrikgemaak het. Albert het vir Tiaan ges hy dink sy pa smokkel met perlemoen, Tiaan se ma kla dat hy nie goed vaar met langafstande nie en hy wens die atletiek wil klaarkry. Hy dink aan die ongeluk by die atletiekbyeenkoms op Franschoek, toe Marius n spies deur n meisie se voorarm gegooi het. Tiaan het toe opgegooi van skok en geweier om die 800 m daarna te hardloop. Tiaan is bly dat hy en mevrou Beukes goed oor die weg kom. Sy dink nie hy is dom omdat sy hare blond is en hy branderplank ry nie. Tiaan word weer kwaad as hy dink aan Kruiwa wat hom en Dirkie die vorige jaar van smokkel op die skoolterrein beskuldig het. Tiaan kry 65 % vir n Biologietoets. Volgens Tiaan se ma het Geyer se gewese vrou ( n dokter) hulle dogtertjie gevat en ges sy wil hom nie meer in hulle lewens h nie. Tiaan kan nie ophou dink aan Jasmine nie, maar hy het nog nie n woord met haar gepraat nie. Hy kan vir niemand s dat hy van haar hou nie. Kevin is glo briljant in Wiskunde en speel uitstekend skaak. Tiaan wil 01418_Die 4201418_Die 422/20/07 11:34:08 AM2/20/07 11:34:08 AM43nie meer skaak speel nie. Tiaan dink nie sy ma sal daarvan hou as die Farats by hom sou kom kuier nie omdat hulle van n ander geloof is. Tiaan kritiseer die katkisasieklasse by dominee Oberholzer. Hy voel nie hy kan reguit met hom praat oor goed nie. Die dominee dink Tiaan probeer snaaks wees as hy dinge vra oor God wat hy nie verstaan nie. Hy wonder waarom mense nie praat oor goed wat werklik belangrik is nie. Albert is ook in dieselfde katkisasieklas, maar is naweke rs dikbek omdat hy dan meer in sy pa se geselskap is. Yvette is al een in die katkisasieklas wat nie te simpel is nie en n bietjie dink oor wat in die lewe Vrae gebaseer op Hoofstuk 2 Die leerders werk in pare, bespreek die antwoorde en beantwoord die volgende vrae skriftelik. 1. Kyk of jy kan raaksien hoe die Biologie-opsomming iets verklap van die gebeure wat daarop volg. Wat is dit in hierdie hoofstuk? [Tiaan verwys spottenderwys na Fikofi ete as bendelede. In hierdie hoofstuk, in die dagboek, skryf hy oor die stroperbendes.] 2. Aan watter meisie dink Tiaan? [Hy dink aan Jasmine.]3. Wat, dink Tiaan, sal sy ma se reaksie wees as hy di meisie huis toe nooi? Verduidelik. [Hy dink nie sy ma sal daarvan hou nie omdat Jasmine, bruin, Engels en n Moslem is.] 4. Om watter rede, dink Tiaan, is Yvette nie te simpel nie (bladsy 20)? [Anders as die ander kinders, dink sy oor wat in die lewe aangaan.] 5. Verwys na die vloekwoord in die middel van bladsy veertien en s of jy saamstem met die volgende stellings. [Leerders se eie menings is hier van belang en hulle moet ook kortliks hul menings staaf.] (a) Boeke wat vloekwoorde bevat, behoort nie vir ho rskoolleerlinge voorgeskryf te word nie. [Eie opinie. Moontlik sal leerders voel dat dit die werklikheid weerspie l omdat tieners baie keer vloektaal gebruik. Ander mag voel dat n skool nie goedkeuring aan sulke taalgebruik moet gee deur dit in boeke te h nie.] (b) Vloekwoorde in voorgeskrewe boeke is aanvaarbaar as dit binne konteks is en nie te veel voorkom nie. Stem jy hiermee saam? [Eie opinie.]Hoofstuk 3: Briofi ete (bladsy 21 27) In n neutedopBiologie is die enigste vak waarin Tiaan se punte nie meer daal nie. Hy ken nou Jasmine se rooster uit sy kop uit. Jasmine is baie slim en speel ook goed hokkie. Sy is stil en sit byna die hele tyd en lees in die bus. Tiaan dink hy moet meer gereeld biblioteek toe gaan, want dan sal hy moontlik vir Jasmine daar raakloop. Dirkie het baie gelees, alhoewel niemand so gedink het nie weens sy surfer-houding en lae punte. Tiaan het dikwels met Hugo op die 01418_Die 4301418_Die 432/20/07 11:34:08 AM2/20/07 11:34:08 AM44strand gaan stap in die hoop dat hy Jasmine sou sien, maar het slegs vir Geyer gesien. Tiaan was al een keer by Geyer se huis om teen hom skaak te speel. Geyer word meer ontspanne as hy alkohol drink, anders as Dirkie wat aggressief geword het. Die vorige jaar was moeilik vir Dirkie: Sy pa het Bellville toe getrek en sy hond, Stoffel ( n Jack Russell) is op die strand deur Louis se Dobermann doodgebyt. Tiaan het al twee keer van di hondegeveg gedroom, maar dan het die honde vir Dirkie gebyt. Dit is die enigste ding wat Tiaan nog van Dirkie gedroom het. Tiaan wonder wat Dirkie daarvan sou ges het dat hy mal is oor iemand wat Engels en n Moslem is. Hy wonder hoe Dirkie altyd so maklik meisies gekry het. Corr , Dirkie se jonger broer in graad 9, het Tiaan groot laat skrik. Corr het sy hare poenskop soos Dirkie s n geskeer en Tiaan het gedink hy sien Dirkie. Corr luister dag en nag na Dirkie se musiek en het in Dirkie se kamer ingetrek. Dirkie se ma wil sy duikpak en surfer-tydskrifte vir Tiaan gee, maar Tiaan stel uit om dit te gaan haal. Tiaan voel niemand los hom uit nie. Dustin en Gustav ry baie fi ets en Albert neul dat hy en Tiaan ook moet begin ry, maar Tiaan weier. Tiaan se pa het ook gevra of hy nooit weer gaan branderplank ry nie. Tiaan wens hy kan skreeu dat almal hom net moet los, maar hy weet hy sal dit nooit kan doen nie. Tiaan voel hy kan niks doen nie, of die hele huis weet Vrae gebaseer op Hoofstuk 3 Leerders lees weer die hoofstuk op hulle eie deur en soek die antwoorde. 1. Dink jy Tiaan se humoristiese Biologie-opsommings help hom om beter te vaar? Verduidelik. [Ja, dit help, want Biologie is die enigste vak waarin sy punte nie daal nie.]2. Waaruit kan jy afl ei dat hy dolverlief is op Jasmine? [Hy leer haar rooster uit sy kop uit.]3. Eintlik was dit maar n boggerop van n jaar vir jou gewees (bladsy 23). Verduidelik waarom Dirkie n moeilike jaar gehad het en watter probleme hy gehad het. [Sy ouers het geskei, sy pa het Bellville toe getrek en sy hond is dood.]4. Wat is Dirkie se jonger boetie se naam? [Sy naam is Corr .]5. Watter reaksie toon hy n Dirkie se dood (bladsy 25 26)? Hoekom dink jy tree hy so op? [Hy aap Dirkie na: laat skiet n gaatjie in sy oor, skeer sy hare poenskop, luister dag en nag na Dirkie se musiek, trek by Dirkie se kamer in en surf met Dirkie se bodyboard. Dit is sy manier om die verlies weens sy broer se dood te verwerk: hierdie gedrag laat hom dalk nader aan Dirkie voel of dalk wil hy op hierdie manier ontken dat Dirkie dood is.]6. Wat wil Dirkie se ma vir Tiaan gee (bladsy 26)? [Sy wil Dirkie se nuwe duikpak en sy surfer-tydskrifte vir hom gee.]7. Waarom, dink jy, stel hy aanmekaar uit om dit te gaan haal? [Hy wil dalk nie met die onaangename werklikheid gekonfronteer word nie, want die ontvang van Dirkie se besittings sal fi nale bevestiging wees dat Dirkie nooit weer terugkom nie.]01418_Die 4401418_Die 442/20/07 11:34:09 AM2/20/07 11:34:09 AM458. Hoe wil Tiaan h dat mense hom moet behandel? [Hy wil h hulle moet hom net uitlos. Vestig die leerders se aandag op die hoofl etters waarin hierdie versugting van Tiaan geskryf is en stel vas of dit funksioneel is.]9. Waarom, dink jy, is almal bekommerd oor Tiaan? [Hy onttrek hom aan ander mense en dit is duidelik dat hy sukkel om Dirkie se dood te verwerk.]10. Vertaal die volgende in goeie Afrikaans: (a) Dit was baie scary (bladsy 25). [Dit is baie vreesaanjaend/skrikwekkend. Dit het my bang gemaak.] (b) Dog ek vang n fi t ... (bladsy 26). [Gedink ek kry die stuipe/ n oorval.]Hoofstuk 4: Pteridofi ete (bladsy 28 36)In n neutedop Tiaan wonder wat van Henko Wiese geword het. Hy vaar baie goed in sy Biologie ma aanvaar dat Hugo by hom in die kamer slaap. Tiaan steek sy rapport tot aan die einde van die vakansie weg en sy ouers is woedend toe hulle die swak rapport sien. Hulle beboet Tiaan met R20 (R100 in totaal) vir elke vak waarin hy minder as 60 % gekry se ma is n eiendomsagent en sy pa het n boumateriaalwinkel op het weer die vakansie by Peet se Pizzas gewerk. Twee ouens van die Paarl (wat Tiaan en Dirkie die vorige jaar ontmoet het) nooi hom om te gaan surf, maar hy s ry nou ook fanaties saam met Dustin en Gustav fi ets. Gustav het baie verander en speel nou hokkie. Kevin en Dustin speel ook hokkie. Tiaan skryf vir Jasmine briewe, maar skeur hulle op. Hy het vergeefs tydens die vakansie biblioteek toe gegaan, want hy het haar nie daar raakgeloop nie. Geyer vra baie vrae, maar ruik nou permanent na drank. Albert en sy pa sit weer vas omdat Albert hokkie in plaas van rugby wil se pa is versot op krieket en sy ma op rugby. Tiaan speel nou vir die onder-19B heelagter nadat hy eers dreig om op te hou met rugby omdat meneer Duvenhage nie wou h dat hy nie meer fl ank speel nie. Kruiwa konfronteer Tiaan oor sy baadjie se knoop wat weg is en oor sy swak punte. Tiaan raak woedend toe Kruiwa op die rugbyveld s dat Dirkie te veel van n James Small-karakter was en net vir die skool moeilikheid sou maak indien hy Craven-week sou gekry het. Tiaan dink aan hoe ontsteld hy was toe Kruiwa Dirkie se begrafnis bygewoon het. Dominee Oberholzer dreig om Tiaan nie aan te neem nie weens sy rebelse houding. Tiaan dink aan Dirkie se begrafnis en hoe hy aan een van Dirkie se grappies gedink het tussen al die huilende mense. Corr surf nou met Dirkie se bodyboard en tree al hoe vreemder op: hy aap vir Dirkie al hoe meer na. Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 4 Die leerders werk in groepe en maak beurte om die vrae te beantwoord. 1. Hoe is Tiaan gestraf vir sy swak rapport (bladsy 29)? [Sy ouers beboet hom met R20 vir elke vak waarin hy minder as 60 % kry.]01418_Die 4501418_Die 452/20/07 11:34:10 AM2/20/07 11:34:10 AM462. Wat is Tiaan se ma en pa se beroepe (bladsy 29)? [Sy ma is n eiendomsagent en sy pa besit n winkel wat boumateriaal verkoop.]3. Waar werk Tiaan gedurende die vakansies (bladsy 30)? [Hy werk by Peet se Pizzas.]4. Waarom is Tiaan bang vir sy maats se reaksie as hulle sou uitvind hy hou van Jasmine? [Hy dink dat dit vir hulle vreemd sal wees, omdat sy nie n wit Afrikaanse meisie is nie.]5. Waarom dreig Albert om weg te loop? [Hy en sy pa het weer eens baklei.]6. Vir watter span, en watter posisie, speel Tiaan rugby (bladsy 33)? Watter posisie het Dirkie gespeel (bladsy 34)? [Tiaan is die heelagter vir die Onder-19B-span en Dirkie was n vleuel.]7. Waarom het Tiaan amper gehuil van woede (bladsy 34)? [Kruiwa het vir Dirkie beledig.]8. Tiaan dink Dirkie se graf moes eerder onder n duin gewees het. Hoekom (bladsy 35)? [Dirkie was baie lief vir die see en dan sou sy graf nie net nog n granietkonstruksie gewees het nie.]Hoofstuk 5: Spermatofi ete (bladsy 37 45)In n neutedop Tiaan glo nie wat Albert s dat Yvette van hom hou nie, aangesien sy die vorige jaar vir Dirkie nee ges het vir n sokkie. Albert loop weg van die huis af en almal dink Tiaan weet waar hy is. Eindelik bel Albert (die Vrydag) vir Tiaan van Pietersburg omdat hy nie kan deurkom na sy ouers se huis nie. Tiaan en sy pa verwittig Albert se ouers van waar hy is. Na die weglopery baklei (en kommunikeer) Albert en sy pa omtrent glad nie. Tiaan dink Albert was gek om so weg te loop. Tiaan dink aan die uitstappie na Victoriabaai wat hy en Dirkie alleen saam beplan het, maar wat toe nooit gebeur het nie. Hulle het egter die vorige Junie by Dirkie se tannie in George gebly en Dirkie se ma het hulle elke dag Victoriabaai toe geneem om branderplank te ry. Daardie drie dae was drie van die lekkerste dae in Tiaan se lewe. Attie, wat hulle daar ontmoet het, het vir Tiaan gebel om vir hom en Dirkie te nooi om te kom surf; hy het nog nie die nuus van Dirkie se dood gehoor nie. Tiaan s sy ouers sal hom nie toelaat om saam met Attie te gaan surf nie, maar heimlik is hy bang hulle verplig hom om by Attie te gaan kuier. Tiaan se ouers verplig hom om Sondagaande KJA toe te gaan. Dit sou vir hom lekker gewees het as Jasmine ook daar was. Tiaan dink aan die jaar in Amerika wat hy en Dirkie beplan het en dat die droom nou so skielik verwoes is. Tiaan dink aan hoe onregverdig die lewe soms is: Dirkie wat dood is, Dino Petersen (die skool se beste senter) wat sy sleutelbeen gebreek het en hy wat op Jasmine verlief is. Tiaan is jaloers omdat Dustin en Gustav openlik vir Jasmine langs die hokkieveld kan aanmoedig en hy nie kan nie. Hy voel oorweldig en magteloos en smag daarna om sterker te wees en meer vol selfvertroue op te 4601418_Die 462/20/07 11:34:11 AM2/20/07 11:34:11 AM47Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 5 Leerders werk op hul eie en soek die antwoorde in die teks of in bykomende bronne, indien nodig. 1. ... mev. Beukes laat ons so nou en dan oor besoedeling en ekosisteme en sulke dinge praat. (bladsy 37). Wat beteken die woorde besoedeling en ekosisteme ? [Besoedeling is die vuilmaak van die omgewing deur toksiese stowwe, geraas of selfs die oormatige toevoeging van natuurlike dinge. Ekosisteme is n biologiese sisteem waar verskillende komponente, soos biologiese organismes en die omgewing, in n wisselwerking met mekaar funksioneer.]2. Waarheen is Albert? [Hy het weggeloop Noorde toe.]3. Waarom dink almal dat Tiaan iets daarvan weet? [Hulle sit altyd langs mekaar in die bus en die mense sien hulle gereeld saam.]4. Waarvandaan bel Albert? [Hy bel vanaf Pietersburg.]5. Wat word Pietersburg en Potgietersrus tans amptelik genoem? [Polokwane en Mokopane.]6. Wie is Attie? [Hy is n surfer-vriend wat Tiaan en Dirkie op Victoriabaai ontmoet het; hy bly in Hartenbos.]7. Skryf in gewone Afrikaans: ... dat hy hom ook maar goed kan strip (bladsy 43). [... dat hy hom ook maar goed kan vererg/sy humeur kan verloor.]8. Sou jy s Tiaan is n introvert/ekstrovert? Motiveer. (bladsy 45) [Hy tree op as n introvert, want hy is baie skaam en nie baie sosiaal nie. Mens kan dit ook sien met di dat hy so skaam is om met Jasmine te praat.]9. Wat dink julle bedoel Tiaan as hy Albert se pa as pure landmyn beskryf? [Figuurlike gebruik van die woord wat verwys na n ploftoestel wat onder die grond weggesteek word en ontplof wanneer dit aangeraak word.]Hoofstuk 6: Invertebrata (bladsy 46 47)In n neutedopTiaan vind fout met alles in sy lewe: waar hulle bly, die weer, sy ouers, rugby. Hy wonder of hy liewer moet ophou Vrae gebaseer op Hoofstuk 6 Leerders werk in pare en voer die volgende opdragte uit. 1. Wat is die letterlike betekenis van ruggraatlose dierevriende ? [Dit verwys na diere wat nie n ruggraat het nie; nie n kolom beendere in hulle r e het nie.]2. Wat is die fi guurlike betekenis as ons s n mens is ruggraatloos ? [ n Ruggraatlose mens is iemand wat nie innerlike krag vertoon nie en nie in staat is om sterk en met oortuiging op te tree nie.]01418_Die 4701418_Die 472/20/07 11:34:12 AM2/20/07 11:34:12 AM483. Waar het Tiaan-hulle voorheen gewoon? [Hulle het in n streek wat voorheen as die Wes-Transvaal bekend gestaan het, gewoon.]4. Raadpleeg n ou atlas en probeer vasstel waar hierdie gebied is. Hoofstuk 7: Invertebrata (nog n paar) (bladsy 48 58)In n neutedopTiaan droom vir die derde keer oor Dirkie, maar di keer lyk Dirkie net soos Corr .Corr tree nog vreemder op en kom vra vir Tiaan in gietende re n om saam met hom te gaan mossels uithaal. Tiaan wil fokus op die eksamen, want hy wil nie weer boetes betaal nie. Hy dink aan hoe baie Dirkie van die seelewe geweet het, maar nie Biologie wou neem nie omdat hy nie van Kruiwa gehou het nie. Tiaan dink aan die keer toe Dirkie Slopper die anemoon vir hom gaan wys het. Tiaan is vies omdat hulle nie tydens die eksamen by die huis mag leer nie en blameer vir Kruiwa daarvoor. Kruiwa se seun haak glo lekker uit in Stellenbosch. Tiaan dink aan hoe Dirkie se ma die Lawrence-kinders hulle gang laat gaan het toe haar man weg is met die ander vrou. Na die eksamen dink Tiaan oor wat hy met sy lewe gaan maak en is nou baie onseker daaroor. Tiaan verjaar en is nou sewentien en sy ma dwing hom om te gaan uiteet. Albert en Yvette gaan saam. Yvette kom vir die eerste keer in Tiaan se kamer en bewonder die plakkaat ( n verjaardaggeskenk van Dirkie) teen die muur. Tiaan wonder oor die ironiese woorde wat Dirkie agterop geskryf het. Hy wonder of Dirkie n voorgevoel oor sy eie dood gehad het. Tiaan kry sy leerlinglisensie. Albert kry n motorfi ets vir sy sewentiende verjaarsdag. Hy het ook begin rook. Tiaan maak uiteindelik vordering in sy poging om nader aan Jasmine te kom: hy en haar broer het in die biblioteek aan die gesels geraak en toe nooi hy hom na hulle huis toe. Tiaan ontmoet Jasmine se ouma en oupa, maar Jasmine is nie tuis nie. Hy is opgewonde oor die moontlikheid dat hy met haar sal kan praat as hy Kevin se boeke terugneem of as hy daar gaan skaak se punte styg in al sy vakke. Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 7 Leerders werk in pare en beantwoord die volgende Dirkie het baie van die seelewe geweet. Hoekom het hy nie Biologie geneem nie (bladsy 49)? [Hy het nie van Kruiwa, die onderwyser wat dit aangebied het, gehou nie.]2. Wie of wat is Slopper (bladsy 50 51)? [Dit is n anemoon wat Dirkie so gedoop het. Hy het dit eens vir Tiaan gaan wys waar dit in n getypoel was.]3. Wat het Tiaan vir sy verjaardag gekry (bladsy 54)? [Hy het n draagbare CD-speler met oorfone gekry.]4. Om watter rede het Tiaan gewonder of Dirkie n voorgevoel gehad het oor die dood (bladsy 55)? [Dirkie het n profetiese boodskap agterop die plakkaat wat hy vir Tiaan vir sy 01418_Die 4801418_Die 482/20/07 11:34:13 AM2/20/07 11:34:13 AM49verjaardag gegee het, geskryf. Dit het daarop neergekom dat die w reld te enige tyd onder jou voete uitgeruk kan word.]5. Voltooi: Albert het begin (a) ... Tiaan was (b) ... daaroor. Hy dink Dirkie moes ook maar liewer (c) ... het as (d) .... het. [(a) rook (b) verbaas (c) gerook (d) gedrink]6. 28 Junie: Wat het op di dag gebeur waaroor Tiaan baie opgewonde was? [Hy was in Jasmine-hulle se huis saam met haar broer Kevin. Kevin het hom na hulle huis toe genooi om vir hom n boek te leen.]7. Lyk Kevin se huis anders as ander huise? Motiveer. [Nee, dit lyk maar net soos al die ander. Al verskil is die Arabiese teks teen die muur.]8. Watter kans word nou al hoe groter vir Tiaan? [Daar is nou n groter kans dat hy en Jasmine net eenvoudig aan die gesels sal raak.]Hoofstuk 8: Vertebrata (bladsy 59 63)In n neutedop Tiaan maak n nuwe vriend. Sy naam is Hermann, hy is n Duitser van Namibi en is in graad 11. Hulle gaan kyk saam na die walvisse. Albert ry deesdae met sy motorfi ets skool toe en Hermann sit nou langs Tiaan in die skoolbus. Kevin loop sewe teen vyf voor met die skaakwedstryde wat hy teen Tiaan speel. Tiaan kom agter Jasmine is ook baie skaam en hulle twee het nog nie veel gesels nie. Tiaan se pa is bekommerd oor Geyer en Tiaan dink hy drink nou dag en nag. Hermann se hond Bruno en Hugo kom goed oor die weg en speel een middag lekker in die branders. Tiaan wonder hoekom Dirkie nie weer n hond wou h nie en dink daaraan dat hy Dirkie net een keer, toe hulle Stoffel begrawe het, sien huil het. Tiaan wonder of daar fout is met hom omdat hy nog nooit oor Dirkie gehuil het nie. Tiaan vind met n skok uit dat Jasmine van Dustin hou toe hy haar uitvra na die sokkie toe. Sy antwoord toe dat sy en Dustin wou gaan, maar dat haar oupa nee ges het. Tiaan voel aaklig en reken dat alles wat mooi is, breek of Vrae gebaseer op Hoofstuk 8 Leerders werk in groepe en beantwoord die volgende vrae. 1. Wie is Hermann en waar kom hy vandaan? [Hy is n nuwe ou in graad 11; hy is n Duitser van Windhoek in Namibi .]2. Waaroor is Hermann baie opgewonde? [Hy is opgewonde om walvisse te sien, aangesien hy dit nog nooit ervaar het nie.]3. Wat is Hermann se hond se naam en watter soort hond is dit? [Sy naam is Bruno en hy is n Staffi e.]4. Wat was Dirkie se hond se naam, en wat het met hom gebeur? [Sy naam was Stoffel en hy is doodgebyt deur Louis se Dobermann.]5. Watter ongewone reaksie het Tiaan na Dirkie se dood getoon? [Hy het nooit oor Dirkie se dood gehuil nie.]01418_Die 4901418_Die 492/20/07 11:34:14 AM2/20/07 11:34:14 AM506. Watter groot wens spreek Tiaan op 28 Julie uit? [Hy wens hy kan ophou skryf aan Dirkie en met sy eie lewe aangaan.]7. En watter groot teleurstelling beleef hy? [Hy vind uit dat Jasmine en Dustin n paartjie is toe hy haar saamvra na die sokkie toe.]Hoofstuk 9: Vertebrata (bladsy 64 66) In n neutedop Tiaan gaan op sy ma se aandrang kyk hoe dit met Geyer gaan. Daar kom hy af op Geyer wat probeer selfmoord pleeg het deur homself te skiet. Tiaan is kwaad vir die w reld en spesifi ek vir Dirkie wat so kon afshow en nou as gevolg daarvan dood voel dat n mens niemand kan vertrou nie. Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 9 Leerders werk in pare en beantwoord die volgende vrae. 1. 29 Julie: Skryf twee woorde neer om Tiaan se gevoel te beskryf. [teleurgesteld, gefrustreerd]2. 31 Julie: Iets verskrikliks het gebeur! Iets afskuweliks (bladsy 64). Verduidelik. [Tiaan het lanklaas vir Geyer gesien en besluit om hom te gaan besoek. Toe hy daar aankom, vind hy vir Geyer in n plas bloed. Geyer het probeer selfmoord pleeg deur homself te skiet.]3. Tiaan vaar uit teen Dirkie omdat hy altyd wou afshow . Op watter maniere het Dirkie dit gedoen (bladsy 65 66)? [Dirkie wou altyd: die meeste perlemoen uithaal, die grootste golwe ry, die langste in die water bly, die beste grappe vertel en die meeste drink.]4. Augustus (bladsy 66): Tiaan voel dat hy niemand kan vertrou nie. Waarom dink jy voel hy s ? [Dit voel vir hom sodra hy iemand vertrou, kom die persoon iets oor soos nou weer met Geyer en vroe r met Dirkie.]Hoofstuk 10: Vertebrata (bladsy 67)In n neutedop Tiaan se pa s dat Geyer gaan leef. Tiaan wonder vir wie Jasmine al ges het dat hy haar uitgevra het. Hy wonder of hy mal is om nog met Dirkie te praat .Hy s dat hy die hele tyd aan Dirkie dink en dat omtrent alles wat hy doen of sien, hom aan Dirkie herinner. 01418_Die 5001418_Die 502/20/07 11:34:15 AM2/20/07 11:34:15 AM51 Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 10 Leerders werk in groepe en beantwoord die volgende vrae. 1. 5 Augustus (bladsy 67): Is ek dan heeltemal mal om steeds met jou te praat? Wa t dink jy? [Nee, die gepraat met Dirkie blyk baie terapeuties te wees. Tiaan is ook nie mal in die sin dat hy voeling met die werklikheid verloor het nie.]2. Tiaan dink dikwels aan Dirkie (bladsy 67). Wanneer, byvoorbeeld? [Hy dink baie aan hom: elke keer as hy na die see kyk, rugby speel, in die bus ry of na musiek luister.]Hoofstuk 11: Selkerne en nukle nsure (bladsy 68 73)In n neutedopTiaan is teleurgesteld in Albert. Hy het Tiaan se vertroue geskok deur die vertroulike storie wat Tiaan hom vertel het, wyd en syd te gaan verkondig. Dit het gebeur die dag toe Tiaan by Albert op die plaas gaan kuier het. Hulle het met n veldfi ets tot naby die kranse gery en toe verder geloop. Hulle het onverhoeds tot tussen n trop bobbejane ingeloop. Hulle moes n hele ent agteruit loop om weg te kom. Albert het vir Tiaan vertel dat Eugene Marais n interessante boek oor bobbejane geskryf het. Tiaan dink hy het die fout van sy lewe gemaak deur vir Albert te vra hoekom hy weggeloop het. Albert het Tiaan laat belowe om vir niemand te vertel nie. Hy het vertel dat hy graag vir Kevin en Jasmine plaas toe wou nooi, maar dat sy pa die piep gekry het. Tiaan besef toe dat Albert verlief is op Jasmine. Hy probeer toe vir Albert troos en s dat sy in elk geval van Dustin hou. Tiaan s toe dat hy ook van Jasmine hou en haar wou saamvra sokkie toe. Albert het belowe om vir niemand te vertel nie, maar het vir Gustav gaan vertel, waarna die storie soos n veldbrand versprei het. Tiaan s Albert het n loopmond en noem hom n slangbek. Tiaan verwyt homself dat hy nie meer met Dirkie gepraat het nie, nie die papsak wyn uit sy hande gegryp het nie en hom net uitgelos het en stilgebly het. Hy vra Dirkie om verskoning dat hy nie n beter vriend vir hom was 5101418_Die 512/20/07 11:34:17 AM2/20/07 11:34:17 AM52Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 11 Leerders werk op hul eie, bespreek die antwoorde met n maat en skryf hul antwoorde in hul werkboeke Voltooi die volgende deur die ontbrekende woorde in te vul: (a) Tiaan is (i) ... in Albert. Hy het Tiaan se (ii) ... geskok deur die vertroulike storie wat Tiaan hom vertel het, wyd en syd te gaan (iii) ... . Dit het gebeur die dag toe Tiaan by Albert op die plaas gaan kuier het. Hulle het met n (iv) ... tot naby die kranse gery en toe verder geloop. Hulle het onverhoeds tot tussen n (v) ... ingeloop. Hulle moes n hele ent agteruit loop om weg te kom! Albert het vir Tiaan vertel dat (vi) ... n interessante boek oor bobbejane geskryf het. [(i) teleurgesteld (ii) vertroue (iii) verkondig (iv) veldfi ets (v) trop bobbejane (vi) Eugene Marais] (b) Tiaan dink hy het die fout van sy lewe gemaak deur vir Albert te vra hoekom hy (i) ... het. Albert het Tiaan laat belowe om vir niemand te vertel nie. Hy het vertel dat hy graag vir (ii) ... plaas toe wou nooi, maar dat sy pa die piep gekry het. Tiaan besef toe dat Albert (iii) ... is op Jasmine. Hy probeer toe vir Albert troos en s dat sy in elk geval van Dustin hou. Tiaan s toe dat hy ook van Jasmine hou en haar wou saamvra (iv) ... toe. Albert het (v) ... om vir niemand te vertel nie, maar het vir Gustav gaan vertel, waarna die storie soos n (vi) ... versprei het. Tiaan s Albert het n (vii) ... en noem hom n (viii) ... -bek. [(i) weggeloop (ii) Kevin en Jasmine (iii) verlief (iv) sokkie (v) belowe (vi) veldbrand (vii) loopmond (viii) slang] (c) Tiaan (i) ... homself dat hy nie meer met Dirkie (ii) ... , nie die (iii) ... en hom net (iv) ... het en (v) het. Hy vra Dirkie (vi) ... dat hy nie n (vii) ... vir hom was nie. [(i) verwyt (ii) gepraat het nie (iii) papsak wyn uit sy hande gegryp het nie (iv) uitgelos (v) stilgebly (vi) om verskoning (vii) beter vriend]2. Dink mooi na oor di vraag: Wat is ware vriendskap? En hoe moet n ware vriend soms optree? Skryf 50 woorde hieroor. Hoofstuk 12: Seldeling (bladsy 74 82) In n neutedopTiaan huil vir die eerste keer oor Dirkie. Dit gebeur in die Biologieklas nadat Yvette vir hom n nota gee waarin sy skryf dat sy Dirkie verskriklik mis. Yvette voel baie sleg, maar Tiaan voel vere dat almal hom so hartseer gesien het. Tiaan beskryf die gebeure rondom Dirkie se dood: Tiaan-hulle is na middagete strand toe en al die bekende branderplankryers was daar. Hulle het op n duin gesit en wyn drink en Dirkie het grappe vertel. Hulle het later weer gaan branderplank ry. Die see het begin rof word en almal het besluit om uit te gaan. Dirkie wou nog n laaste paar golwe ry. Later sien die ander vir Dirkie met sy gesig in die water dryf. Hulle het hom gaan haal en Tiaan het mond-tot-mond-asemhaling probeer om Dirkie by te kry. Later het dokter Gouws hom weggetrek en ges dat Dirkie dood is. Dit was n fratsongeluk. Tiaan wonder wat hy anders sou kon 01418_Die 5201418_Die 522/20/07 11:34:18 AM2/20/07 11:34:18 AM53doen om die tragedie te verhoed het. Tiaan, Hermann en Yvette ry Melkbosklip toe met hulle fi etse om na die pikkewyne te gaan kyk. Kevin en Jasmine is steeds vriendelik met Tiaan. Albert probeer vriendelik wees met Tiaan, maar Tiaan is het n ogie op n graad 9-meisie, Mandy. Tiaan wonder of sy vriendskap met Hermann gaan skipbreuk ly as Hermann gaan begin duik en branderplank ry. Tiaan se nefi e, Dawid (in graad 9) gaan die komende vakansie by hulle kom Vrae gebaseer op Hoofstuk 12 Leerders bespreek die volgende vrae in pare en bied hulle antwoorde aan die res van die Wat het veroorsaak dat Tiaan in die Biologieklas begin huil het (bladsy 74)? [Yvette het vir hom n papiertjie gegee waarop sy geskryf het hoe verskriklik sy vir Dirkie mis en dit het Tiaan laat begin huil.]2. Dink jy dit was n goeie ding? Verduidelik. [Ja, dit was die eerste keer dat hy oor Dirkie se dood kon huil. Dit was nodig in die proses om oor Dirkie se dood te rou en het Tiaan gehelp om eindelik tot die aanvaarding van Dirkie se dood te kom.]3. Daardie dag ... (bladsy 76). Beskryf kortliks wat gebeur het die dag toe Dirkie dood is. [Tiaan-hulle is na middagete strand toe. Al die bekende surfers was daar. Hulle het op n duin gesit en wyn drink en Dirkie het grappe vertel. Hulle het later weer gaan branderplank ry. Die see het begin rof word en almal het besluit om uit te gaan. Dirkie wou nog n laaste paar golwe ry. Later sien die ander vir die Dirkie met sy gesig in die water dryf. Hulle het hom gaan haal en Tiaan het mond-tot-mond-asemhaling probeer om Dirkie by te kry. Later het dokter Gouws hom weggetrek en ges dat Dirkie dood is. Dit was n fratsongeluk.]4. Tiaan voel dat party kinders vriendeliker teenoor hom is n sy uitbarsting in die Biologieklas. Waarom sou dit wees? [Hulle het dalk nou meer simpatie met hom omdat hulle gesien het hoe hy oor sy vriend huil. Hulle voel dalk ook dat hy nou meer toeganklik is omdat hy voorheen so emosieloos vertoon het, maar nou weet hulle dat hy steeds baie hartseer is.]5. Wie is Dawid? [Hy is Tiaan se neef wat in Graad 9 is. Hy lyk baie na Tiaan en kom die September-vakansie by Tiaan-hulle kuier.]Hoofstuk 13: Genetika (bladsy 83 89)In n neutedop Tot sy ontsteltenis moes Tiaan by Kruiwa se tafel bedien by die matriekafskeid. Hermann reken Tiaan moet hom nie so baie aan Kruiwa steur nie. Geyer sterk by sy suster aan op Alberton en kry glo behandeling vir sy drinkery. Tiaan kry nagmerries oor die Geyer-gedoente, maar s nie vir sy ma-hulle nie omdat hy bang is hulle begin weer met praatjies van sielkundiges. Tiaan beland vir die eerste keer na Dirkie se dood weer in die 5301418_Die 532/20/07 11:34:19 AM2/20/07 11:34:19 AM54Hy neem Dawid om hom te leer snorkel en Hermann en Corr was ook daar. Tiaan verduidelik aan Dawid en Hermann wat hulle moet doen. Na n rukkie raak Dawid verstrengel in die kelp en Tiaan en Corr snel hom te hulp. Dawid verdrink amper vir Tiaan van paniekerigheid, maar Corr klap hom en bring hom tot sy sinne. Na die reddingspoging dink Tiaan dat Corr miskien nie so vreemd is as wat hy gedink het nie. Die laaste naweek van die vakansie stem Tiaan in om saam met Hermann, Dawid en Yvette te gaan duik. Dawid reken ook daar is iets aan die gang tussen Tiaan en Vrae gebaseer op Hoofstuk 13 Leerders werk op hulle eie en beantwoord die volgende vrae in hulle werkboeke. 1. Watter nuus hoor Tiaan met betrekking tot Geyer (bladsy 84)? [Hy sterk aan by sy suster op Alberton en kry behandeling vir sy drinkery.]2. Dalk binnekort. Dalk nou nadat ek weer in die water was (bladsy 84). Verduidelik hoe dit gebeur het dat Tiaan weer in die see was. [Tiaan se ma het hom gesoebat om Dawid te leer snorkel. Dawid het in die moeilikheid beland in die water en Tiaan moes hom te hulp snel.]3. Wat het die laaste naweek van die vakansie gebeur (bladsy 88 89)? [Tiaan het saam met Hermann, Dawid en Yvette gaan duik.]Hoofstuk 14: Voortplanting van die mens (st. 10-werk) (bladsy 90 100) In n neutedopDie gedagte dat Dirkie se gene nie voorgeplant gaan word nie, is vir Tiaan baie (onderhoofseun), Dustin en Yvette word tot prefekte verkies. Tiaan en Yvette raak n paartjie op die katkisasiekamp. Hulle kan oor enigiets praat onder andere ook oor Dirkie en dit blyk dat sy al lankal n ogie op Tiaan gehad het. Tiaan haat nie meer die see nie, maar hy is nie lus vir die see nie, want om daarheen te gaan, voel nou vir hom na werk. Tiaan besef dat Albert so baie nonsens praat om homself te kamoefl eer. Tiaan speel nou vir die tweede span krieket. Die eksamen kom nader en Tiaan wil goed vaar; veral omdat Hermann en Yvette se punte altyd so goed is. Tiaan ontvang n brief van Geyer waarin hy om verskoning vra vir wat gebeur het en waarin hy vir Tiaan aanmoedig om op te hou weghardloop en te gaan branderplank ry. Mevrou Beukes gaan die volgende jaar weg, maar gelukkig is Kruiwa met studieverlof en sal hy nie vir Tiaan Biologie gee nie. Albert en Dustin baklei na n krieketoefening. Dirkie se ma kom by Tiaan se huis aan en s hy moet Dirkie se goed kom haal. Dit ontaard in n drama toe Corr en Dirkie se ma aan die baklei gaan omdat niemand vir hom van hierdie plan vertel het nie. n Uur na die bakleiery kom Corr en sy ma na Tiaan se huis toe om om verskoning te kom vra. Dirkie se ma vra vir Tiaan of hy saam met Corr sal gaan surf. Die twee gaan branderplank ry, maar Tiaan voel n warboel dinge: skuldig, moeg, nuut, verbaas en ongelowig. James en Alex is die enigste ander surfers daar en hulle juig toe hulle besef dat Tiaan weer surf. Tiaan laat gaan sy skuldgevoelens en is gelukkig dat hy daar is en dat hy lewe. Tiaan besef dat Corr , anders as Dirkie wat altyd grappe vertel het, stiller en meer po ties is. Tiaan verbied Corr om te rook en hy aanvaar dit. Tiaan se ma bars in trane uit toe sy sien 01418_Die 5401418_Die 542/20/07 11:34:20 AM2/20/07 11:34:20 AM55dat hy weer gaan branderplank ry het. Tiaan besef dat hy weer saam met Corr sal gaan branderplank ry; ook saam met Hermann. Die eksamen l voor en Tiaan besluit dat hy n pro moet word en klaarkry met skool. Tiaan neem afskeid van Dirkie en verseker hom dat hy hom nooit sal vergeet nie. Aktiwiteit Vrae gebaseer op Hoofstuk 14 Leerders werk in groepe en beantwoord die vrae in hulle werkboeke. 1. Waarom is di deel van die Biologie vir Tiaan baie erg en hoekom (bladsy 90)? [Hulle behandel die voortplanting van die mens en dit is vir hom moeilik om daaraan te dink dat Dirkie nooit pa sal word en sy gene sal voortdra nie.]2. Tot watter besef kom Tiaan op die katkisasiekamp? [Hy besef dat hy lief is vir Yvette.]3. Om watter rede, besef Tiaan, praat Albert so baie snert (bladsy 93)? [Hy kruip agter die nonsenspraat weg omdat sy lewe so deurmekaar is.]4. Dink jy Tiaan haat die see? Verduidelik. [Nee, nie meer nie. Hy het aanvanklik na Dirkie se dood, maar besef nou dat die see net n ding is en nie aspris Dirkie se dood veroorsaak het nie. Hy voel egter nie meer lus om stand toe te gaan nie, want dit voel nou vir hom na werk.]5. Tiaan ontvang n brief van Geyer. Watter raad gee Geyer hom? [Geyer s Tiaan moet sy lyfplank vat en gaan branderplank ry en ophou om weg te hardloop.]6. Wat het gebeur toe Tiaan uiteindelik Dirkie se goed wou gaan haal? [Corr was baie ontsteld daaroor en hy was baie onbeskof met sy ma en het op haar gegil. Hy het selfs van woede gehuil en het so reageer omdat dit onverwags was omdat niemand hom van sy plan vertel het nie.]7. Watter verandering vind in Tiaan se lewe plaas aan die einde van die boek? En wie is die pro aan die einde en waarom? [Tiaan leer om Dirkie se dood te aanvaar en om met sy eie lewe aan te gaan. Op n manier is hy die pro omdat hy nou geleer het hom om na n groot katastrofi ese verlies wel weer die lewe te leef.]01418_Die 5501418_Die 552/20/07 11:34:21 AM2/20/07 11:34:21 AM56Deel 4: Na die lees KennisAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders weet hoe om n verskeidenheid tekste te skryf en aan te bied deur konvensies en formate gepas vir verskillende kontekste te gebruik ( Aktiwiteit , en ) weet dat daar n onderskeid is tussen feite en menings (Aktiwiteit en ) weet wat die aard van partydigheid, vooroordeel en diskriminasie is (Aktiwiteit ) weet hoe om liter re teorie op n spesifi eke teks van toepassing te maak (Aktiwiteit , ).VaardighedeAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders in staat wees om te luister en te praat vir verskillende doeleindes en teikengroepe in n verskeidenheid kontekste ( Aktiwiteit en ) in staat wees om vir n wye verskeidenheid doeleindes en teikengroepe te skryf en aan te bied deur konvensies en formate gepas vir verskillende kontekste te gebruik (Aktiwiteit , , ) vrae kan stel ten einde voorspellings te kan maak (Aktiwiteit ) die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings kan verduidelik en dit met eie afl eidings en gevolgtrekkings vergelyk (Aktiwiteit en ) tussen feite en menings kan onderskei en n eie respons gee (Aktiwiteit en ) persoonlike response op tekste gee en motiveer (Aktiwiteit , , ) die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings in n teks kan identifi seer en verduidelik (Aktiwiteit , en ) die aard van partydigheid, vooroordeel en diskriminasie kan verduidelik (Aktiwiteit , ) n teks weer herlees en hersien om begrip te bevorder (Aktiwiteit , , ) toepaslike inligting en besonderhede in tekste vind (Aktiwiteit , ) die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller beskryf (Aktiwiteit , , , ) die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief verduidelik en bewyse uit die teks lewer ( Aktiwiteit , ) die impak van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van n teks ontleed (die meeste van die aktiwiteite) in staat wees om die boodskappe en temas in n teks te identifi seer ( Aktiwiteit ) kan verduidelik hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die tema van die verhaal (Aktiwiteit en ) stemming, tydsverloop en afl oop kan beskryf en identifi seer ( Aktiwiteit ).01418_Die 5601418_Die 562/20/07 11:34:22 AM2/20/07 11:34:22 AM57Houdings en waardesAan die einde van hierdie afdeling, sal die leerders besef dat verskillende konvensies vir verskillende teksformate geld ( Aktiwiteit , en ) besef dat die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings moontlik nie met die leser s n ooreenstem nie ( Aktiwiteit ) kan onderskei tussen feite en menings en n eie respons gee ( Aktiwiteit , , ).Inleiding tot hierdie afdeling In hierdie afdeling is daar aktiwiteite oor Die Pro om die teks verder te ontgin. Die leerders se response op die teks word ondersoek en hulle oorweeg die voorspellings wat hulle gemaak het voor die lees van die teks en hul uiteindelike respons op die boek nadat hulle daardeur gewerk het. Die liter re teorie wat in Deel 2 aan die leerders bekend gestel is en in Deel 3 op die verhaal van toepassing gemaak is, word in hierdie gedeelte verder ontgin. Baie van die aktiwiteite in hierdie deel kan by die leerders se portefeuljes ingesluit se respons op Die ProAktiwiteit Klasbespreking Hou n klasbespreking oor die vrae hieronder. Hierdie aktiwiteit sluit aan by Aktiwiteit in Deel 1. 1. Met watter karakter(s) kon julle identifi seer en hoekom?2. Watter insigte het julle ontwikkel oor iemand wat deur n rouproses gaan?3. Hoe verskil die tieners van Vlakberg se lewens van julle eie?4. Met watter karakter(s) het julle die meeste en minste simpatie gehad? Hoekom?5. Is die storie wat in Die Pro vertel word geloofwaardig? Hoekom?6. Watter van die tieners van Vlakberg se sienings oor geslag, klas, ras en magsverhoudings deel julle?7. Verduidelik watter sienings of waardes wat jy voorheen gehuldig het, deur die lees van die roman verander is?8. Dink julle die roman het n interessante, boeiende storielyn? Hoekom?9. Wat dink julle van die einde van die roman?10. Wat dink julle het verder met die karakters gebeur?11. Het van julle al self deur n rouproses gegaan en is daar nou van die stadiums van rou wat jy in jou eie proses herken?12. Hoekom dink julle is perlemoenstropery verkeerd?13. Hoe sal die mense van julle gemeenskap reageer indien julle n romantiese verhouding met iemand van n ander ras-, taal-, of geloofsgroep wil aanknoop?14. Dink jy die uitbeelding van tieners se omgang met drank en sigarette is akkuraat in Die Pro? Sal jy nog n boek van Leon de Villiers lees? Hoekom?01418_Die 5701418_Die 572/20/07 11:34:22 AM2/20/07 11:34:22 AM58Aktiwiteit Skryf n brief Die leerders skryf n brief waarin hulle hul persoonlike respons op Die Pro uitdruk. Hulle werk op hul eie en voer die opdrag hieronder uit. Verbeel jou jy is n Graad 11-leerder wat saam met Tiaan in Graad 11 in sy Biologie-klas was. Skryf n anonieme brief aan hom na die insident in die Biologie-klas toe hy so begin huil het (bladsy 74). Jou brief moet troostend en aanmoedigend wees. Gebruik ook die insig wat jy oor die rouproses ontwikkel het om werklik raad te gee. Probeer om nie geykte troosgedagtes te gebruik nie, maar eerder dinge wat jy dink werklik vir Tiaan sal troos. Jou brief moet 180 tot 200 woorde lank Skryf n koerantberig Nota aan die onderwyser: Hersien die afdeling oor die skryf van n koerantberig in Deel 2. Leerders werk op hulle eie aan hierdie opdrag. Skryf n voorbladberig vir jou plaaslike koerant oor die gebeure wat tot Dirkie se dood gelei het. Die beskrywing van die gebeure op bladsy 77 79 kan as basis gebruik word. Soek in die teks vir bykomende inligting wat jy as tersaaklik beskou. Jy moet die hele voorblad ontwerp en dit moet die volgende elemente bevat: die naam van die koerant n hoofopskrif en die artikel n foto, prent of skets wat by die berig pas n onderskrif by die foto die berig werk moet op n A4-grootte bladsy totale aantal woorde moet tussen 200 220 liter re kenmerke van Die ProHersien die algemene gedeelte oor liter re teorie in Deel 2 voordat die leerders hierdie aktiwiteite doen. Jy kan moontlik die teks in Deel 2 vir hulle fotostateer vir verwysing tydens die uitvoer van die aktiwiteite 5801418_Die 582/20/07 11:34:23 AM2/20/07 11:34:23 AM59Aktiwiteit Intrige en subintrige Die leerders werk in groepe. Elke groep moet aantekeninge oor hul bespreking maak en hul gevolgtrekkings dan met die klas deel. 1. Wat is die hoofi ntrige in die boek? [Tiaan se beste vriend Dirkie is dood en hy moet leer om met die verlies saam te leef. Hierdie intrige word deur die volgende vraag omskryf: Sal Tiaan ooit weer surf? Dit is omdat hy Dirkie dood is in n surf-ongeluk en Tiaan die see daaraan koppel. Die see is ook n simbool van Tiaan en Dirkie se vriendskap omdat hulle gedeelde liefde vir surf n groot deel van hulle vriendskap was.]2. Beskryf kortliks hoe hierdie intrige in die roman onwikkel. [Dirkie sterf aan die einde van sy Graad 10-jaar in n fratsongeluk in die see. Presies hoe hy sterf word eers naby aan die einde van die roman onthul. Aan die begin van die roman maak die leser kennis met Tiaan Nothnagel deur middel van n dagboek wat hy in sy Biologie-werkboek skryf. Hy vertel hoe sy lewe tydens sy Graad 11-jaar verloop en ook van die verlede; spesifi ek van die tye saam met sy vriend, Dirkie. In di jaar gaan Tiaan deur n rouproses wat verskillende stadia toon: ontkenning, woede, depressie, onderhandeling en aanvaarding. Die proses is nie vir hom maklik nie, want hy moet nog met sy gewone lewe aangaan. Hy ervaar druk van sy ouers, die frustrasie van onbeantwoorde liefde (Jasmine), die verraad van vriende (Albert en Geyer) en die treitering van n sadistiese onderwyser (Kruiwa). Te midde van al hierdie goed, leer hy egter om Dirkie se dood te aanvaar en besef hy dat sy lewe nie oor is nie. Daar is veral twee sleutelverhoudings wat hom met die proses help: Geyer wat die proses van die dagboekskryf indirek aan die gang gesit het en Yvette wat eers n simpatieke vriendin is en later Tiaan se meisie word.]3. Noem n paar subintrige(s) in die boek. [Al die ondergeskikte storielyne, byvoorbeeld Albert en sy familieprobleme, Corr se rouproses, Tiaan se verliefdheid op Jasmine, Tiaan se Biologie-onderwysers, ensovoorts.]Aktiwiteit Konfl ik Die leerders werk in pare. Hulle skryf hul antwoorde neer en ruil dit uit met ander pare vir portuurassessering. 1. Noem ten minste drie voorbeelde van konfl ik in Die Pro en s watter groepe of indiwidue betrokke is. [Stryd tussen karakters: Tiaan en sy ma. (Sy wil h hy moet sy gedrag verander en meer sosiaal wees en hy wil hom onttrek.) Stryd tussen n indiwidu en hul omstandighede: Tiaan en die feit dat sy beste vriend dood is. Konfl ik tussen karakters weens strydende waardes: Albert en sy pa (Albert wil vir Jasmine en Kevin na hulle plaas toe nooi, maar sy pa sal dit nie duld nie omdat hulle bruin is en Moslems is).]01418_Die 5901418_Die 592/20/07 11:34:25 AM2/20/07 11:34:25 AM60Aktiwiteit Verteller Die leerders werk op hul eie en skryf hul antwoorde in hul werkboeke Watter soort verteller tree op in Die Pro? Motiveer jou antwoord en gee aanhalings om dit te staaf. [ n Eerstepersoonsverteller tree op, want die verteller is self by die verhaal betrokke. Die verteller is self n karakter in die verhaal en gebruik eerstepersoonsvoorname soos ek , my en ons . n Voorbeeld om dit te illustreer is op bladsy een: Die jaar het skaars begin en ek en my ma het al klaar n hengse uitval gehad. ]2. Bestudeer die uittreksel op bladsy 4 en beantwoord die vrae oor die standpunt/perspektief van die verteller in di gedeelte: Maar die heel beste nuus oor Biologie is: EK IS NIE MEER IN KRUIWA SE KLAS NIE! Halleluja! Ja, lyk my daar is dus tog antwoord op gebed. Alhoewel, ek wonder nou skielik of dit nie dalk Kruiwa se gebede is wat verhoor is nie. Hy is mos nou die nuwe adjunk-hoof! Jy moes die kinders se bekke gehoor het. Maar ek kla nie, die man staan nie meer voor my in die klas nie. Ek hoef nie meer dag vir dag in sy sarkastiese gevreet vas te kyk nie. Dit, soos jy sou ges het, vra vir Swaar Metaal: NO MORE KRUIWA! NO MORE KRUIWA! (a) Wie se standpunt oor Kruiwa word in hierdie gedeelte gestel? [Tiaan.] (b) Haal twee opeenvolgende woorde aan wat die spreker se standpunt oor Kruiwa duidelik wys. [ sarkastiese gevreet ] (c) Hoe blyk dit dat selfs Kruiwa se gevoelens deur die verteller geraai word? [Tiaan wonder of Kruiwa self nie gebid het vir bevordering sodat hy nie meer so baie in die klaskamer hoef te staan nie.] (d) Gee enige ander voorbeeld uit die roman waar iets meegedeel word wat uitsluitlik vanuit die verteller/Tiaan se perspektief is. [Omtrent enigiets in die boek: daar is omtrent in elke sin n voorbeeld.]3. Tiaan is die fokalisator in di roman. S of jy met di stelling saamstem en verduidelik jou antwoord. [Ja, ek stem saam. Aangesien die hele storie vanuit Tiaan se perspektief vertel word deur middel van dagboekinskrywings, rig hy deurgaans die leser se aandag op gebeure en karakters.]Aktiwiteit Metafoor en vergelyking Die leerders werk op hul eie en skryf hul antwoorde in hul werkboeke die uittreksel en beantwoord die vrae wat daarop volg: Nie dat n mens in elk geval oor sulke goed kan praat terwyl ouens soos Albert in dieselfde katkisasieklas sit nie. Naweke is hy altyd op sy ergste. Dikbek soos n uitgespoelde blaasoppie. Lyk my hoe meer hy en sy pa mekaar sien, hoe erger gaan dit. (bladsy 20)1. Watter twee dinge word met mekaar vergelyk? [Dikbek Albert en n uitgespoelde blaasoppie word met mekaar vergelyk.]01418_Die 6001418_Die 602/20/07 11:34:26 AM2/20/07 11:34:26 AM612. Watter letterlike verband kan daar tussen die twee dinge wees? [Albert is omgekrap en sy lippe kan getuit wees en sy wange effens opgeblaas wanneer hy di emosie ervaar. Die letterlike verband wat dit met die vis het, is dat die vis homself opblaas as dit bedreig word.]3. Hoe dra di vergelyking by tot rykheid van die vertelling? [Die vergelyking verleen n tikkie humor en sluit goed aan by die see-ruimte waarin die storie afspeel.]4. Soek na nog vergelykings in Die Pro en verduidelik watter impak dit op die betekenis van die teks het. [Enige ander vergelyking uit die boek en n geloofwaardige interpretasie van die impak daarvan.]5. Identifi seer n metafoor uit die volgende uittreksel. Het in die Biologieklas aan die huil gegaan! Jy het my reg gehoor! Het in daardie klas met al sy opgestopte mummies aan die tjank gegaan soos n klein seuntjie wat hom nie kan beheer nie. (bladsy 74) [Die diere wat in houers in die klas uitgestal is word direk aan opgestopte mummies gelykgestel.]6. Soek na nog metafore in Die Pro en verduidelik watter impak hulle op die betekenis van die teks het. [Enige ander vergelykings uit die boek en n geloofwaardige interpretasie van die impak daarvan.]Aktiwiteit Simboliek Die leerders werk in groepe en skryf hul groepantwoorde in hul werkboeke Waarvan was die see n simbool voor Dirkie se dood? [Dit het pret, vryheid en vriendskap gesimboliseer.]2. Wat simboliseer die see na Dirkie se dood? [Dit simboliseer verlies, hartseer en bedreiging.]3. Watter ontwikkeling toon Tiaan se Biologie-handboeke as simbool in die verhaal? [Die handboeke simboliseer Tiaan se ontwikkeling: chronologies en emosioneel. Die inskrywings van Henko Wiese in die boeke ontwikkel van beginner tot amateur . Dit impliseer vordering op n vaardigheidsvlak en word chronologies onderskeidelik aan st. 8 en st. 9 gekoppel. Tiaan word n jaar ouer vandat hy die eerste boek gebruik tot hy die tweede een kry. Hy vorder ook op emosionele vlak omdat hy gedwing word om te groei en ryper en vaardiger met die hantering van dinge in die lewe word.]4. Soek na nog simbole in Die Pro en s telkens wat hulle simboliseer. [Enige simbole uit die roman en gepaste verduidelikings van simboliese waarde.]Aktiwiteit Ironie, sarkasme, woordspeling en geestigheid Die leerders werk saam as n klas. Hulle bespreek die vrae en skryf hul antwoorde in hul werkboeke 6101418_Die 612/20/07 11:34:28 AM2/20/07 11:34:28 AM62Bestudeer telkens die uittreksels en beantwoord die vrae wat daarop volg:(1) Ja, ek is briljant. Grootkop. Is, my pa s altyd so. Wie het nou weer nie die voordeur agter sy stert toegemaak nie? Seker my briljante seun Dirkie! Wat is jou boetie se naam nou weer? Corr . So, is hy nie briljant nie? Nee, hy is net slim. Net nie te slim vir jou gesondheid word nie, Corr , s my pa mos. Eintlik is ons n hoogs begaafde familie. (bladsy 51) (a) Sou jy s Dirkie se pa is sarkasties of ironies wanneer hy hom sy briljante seun noem? Verduidelik hoekom jy so s . [Hy is ironies. Hy s die teenoorgestelde van wat hy bedoel, maar sy bedoeling is nie in die eerste plek om smalend en minagtend teenoor Dirkie te wees nie; eerder spottend of geestig. Dit is natuurlik oop vir interpretasie en sommige sal reken aangesien Dirkie se verhouding met sy pa nie baie goed blyk te gewees het nie, sy pa moontlik sarkasties was.] (b) Hoekom sal ges kan word dat Dirkie se woorde n hoogs begaafde familie n voorbeeld is van geestigheid? [Sy opmerking toon n ratse, slim denksprong waar hy met sy pa se woorde en ook met sy familie spot.](2) Hy sou heel waarskynlik hierdie jaar Craven-week gekry het. S Kruiwa: Ja, maar ek dink hy was te veel van n James Small-karakter. Sou dalk net vir die skool moeilikheid gemaak het. (bladsy 34) (a) Wie en wat is James Small? [Hy is n gewese Springbok-rugbyspeler.] (b) Wat lei jy af van Kruiwa se woorde oor James Small? [Hy het baie moeilikheid gemaak of was by baie moeilikheid en kontroversie betrokke.] (c) Waarom sal mens kan s Kruiwa is sarkasties as hy na Dirkie as n James Small-karakter verwys? [Met dit wat hy na die verwysing s , is dit duidelik dat die opmerking die bedoeling het om neerhalend, bytend en smalend te wees.]3. Baba-padda bly daar tot hy sy eie voete kan vind. (bladsy 59) (a) Verduidelik die dubbele betekenis (woordspeling) in die uittreksel. [Die paddavissie bly daar tot hulle letterlik voete (pote) ontwikkel het, maar ook tot hulle meer letterlik selfstandig en standvastig is.] (b) Wat deel hierdie woordspeling met n algemene eienskap van Tiaan se Biologie-opsommings? [In die opsommings gebruik hy gereeld woordspeling om die werk meer interessant vir homself te maak.]01418_Die 6201418_Die 622/20/07 11:34:31 AM2/20/07 11:34:31 AM63Aktiwiteit Antiklimaks en kontras Die leerders werk op hul eie en skryf hul antwoord in hul werkboeke neer. Jy kan by hierdie aktiwiteit oorweeg om n visuele element in te bring, waar leerders n plakkaat kan maak om visueel uit te beeld hoe kontras en antiklimaks in Die Pro vir hulle lyk . Verduidelik hoekom jy sou kon s die onthulling van Slopper se identiteit op bladsy 51 is n voorbeeld van n antiklimaks. [Dirkie wou vir Tiaan aan n ene Slopper voorstel, maar is baie geheimsinnig oor presies wie of wat Slopper is. Tiaan raai dat hy n hengelaar of iemand wat gevaarlik kan wees, is. Die onthulling dat Slopper n anemoon in n rotspoel is, is dalk verrassend maar wel uiteindelik n antiklimaks.]Aktiwiteit Onderbeklemtoning, karikatuur/spot en hiperbool Die leerders beantwoord die vrae hieronder tydens n klasbespreking en skryf dan hul antwoorde in hul werkboeke Watter effek het Dirkie se onderbeklemtoning in die volgende uittreksel. Verduidelik ook wat sy daad in werklikheid was. (Die woord waarmee hy sy daad beskryf is van toepassing en hier beklemtoon.) Jy het self vir my ges jy het sy vetkryt aan die ander kinders uitgedeel. Ek was net mededeelsaam. En as ons in Australi is, gaan jy seker my wetsuit en bord en wie weet wat nog alles uitdeel aan al jou nuwe vriendinne. Kan ek help as ek vrygewig is? (bladsy 42) [Dit het n komiese effek. Hy beskryf sy stoutigheid die steel en weggee van n maatjie se vetkryte as iets positiefs. Die konsep van mededeelsaamheid verloor natuurlik sy positiewe kleur as dit wat jy deel, op n oneerbare wyse bekom is. Dirkie is egter redelik sjarmant en n aanhoorder sal moontlik dink dat sy onderbeklemtoning oulik en snaaks is.]2. Verduidelik die kontras wat daar tussen Tiaan en Dirkie se karaktereienskappe is? [Dirkie is n ekstrovert wat maklik met mense praat, terwyl Tiaan n introvert is wat nie sommer met mense geselsies aanknoop nie.]3. Hoe dra hierdie kontras by tot die interessantheid van die storie? [Dit is interessant om te sien hoe hierdie twee teenpole in so n noue vriendskap gefunksioneer het. Of teenpole in mense hulle na mekaar toe aantrek of eindelik tot die vernietiging van so n verbintenis lei, is n universele vraag. Hier is dit interessant om te sien hoe twee sulke verskillende mense in n vriendskapsverhouding geleef het.]4. Bestudeer die uittreksel en beantwoord die vrae wat daarop volg: Dit kom nou daarvan! Jy het hoeveel keer ges dat n mens niks vir Albert moet vertel nie, en nou het die grootbek my stories oor die lengte en breedte van die Wes-Kaap gaan verkondig. (bladsy 68)01418_Die 6301418_Die 632/20/07 11:34:31 AM2/20/07 11:34:31 AM645. Van watter stories praat Tiaan hier? [Hy praat van sy verliefdheid op Jasmine en dat hy haar na die sokkie saamgevra het.]6 Hoekom gebruik Tiaan die hiperbool oor waar Albert die stories rondvertel het? [Hy wil kommunikeer dat Albert dit vir baie mense ges het en wil uitdruk hoe ontsteld en verontwaardig hy is deur Albert se sonde nog erger te laat klink.]Aktiwiteit Die milieu van die verhaal Leerders werk in pare en bespreek die milieu (ruimte) waarin die verhaal afspeel en hoe dit bydra tot die spanning in die verhaal. Hulle kan hul eie menings gee, maar moet spesifi ek die see-ruimte en alles wat daarmee gepaardgaan, Liter re opstel: tydsverloop Leerders werk op hul eie en skryf n opstel van omtrent 300 woorde oor die tydsverloop in die verhaal en hoe dit verband hou met die rouproses. Nota aan die onderwyser: Hersien die deel oor die rouproses in Deel 1 voordat leerders die taak aanpak. Te m a sReeds op die fl apteks van Die Pro lees mens dat dit vertel van die jaar waarin hy [Tiaan] sewentien word en waarin hy leer om met n groot verlies saam te lewe . Leerders word hier bedag gemaak op die boodskappe en temas wat in die teks vervat is. Leerders werk op hulle eie en voer die volgende opdragte uit om die twee temas van verlies en tienerwees te Verkenning van die tema, verlies 1. Bestudeer die volgende tabel wat van die simptome bevat wat by mense manifesteer terwyl hulle besig is om verlies te verwerk. Maak telkens n regmerkie om aan te dui of jy dink Tiaan het die spesifi eke simptoom ervaar. Voer dan die opdragte wat volg 6401418_Die 642/20/07 11:34:34 AM2/20/07 11:34:34 AM65[Die voltooide tabel.]Simptome wat mense ervaar wanneer hulle gehuil van beheer oor emosies en voel die een oomblik goed en dan die volgende oomblik neerslagtig soos n zombie uiters eensaam obsessief besig met allerhande dinge sodat daar nie tyd is om te tob nie oor die verlede jouself gedurig drank of gebruik dwelms aan aptyt om te huil meer as gewoonlik en voel gedurig moeg aan belangstelling in die seksuele die hele tyd fi sies uitgeput 14. n gevoel dat daar n groot gat in jou siel en hart is dat jy nooit oor die verlies gaan kom nie deurmekaar, kan nie behoorlik dink nie en vergeet maklik dinge oor dinge wat jy gedoen of nie gedoen het nie vatbaarheid vir siektes daar is nie n rede om te bestaan nie persoonlike higi ne en verloor belangstelling in eie voorkoms. 2. Skryf die nommer neer van een van die twintig simptome waaroor jy onseker was of Tiaan dit ervaar het en verduidelik waarom jy twyfel. [9: Daar word nie melding gemaak van Tiaan se aptyt nie, so dit is moontlik, maar word nie bevestig nie. 20: Daar word nie melding gemaak van Tiaan se houding oor sy voorkoms of persoonlik higi ne nie. Dit is moontlik, maar word nie bevestig nie.]3. Sonder een simptoom uit wat jou die meeste meegevoel met Tiaan laat ervaar het en verduidelik hoekom jy so s . [Eie opinie.]01418_Die 6501418_Die 652/20/07 11:34:37 AM2/20/07 11:34:37 AM664. Watter een van die simptome het die meeste probleme in Tiaan se alledaagse lewe veroorsaak? Verduidelik. [Simptoom 11 veroorsaak baie konfl ik tussen Tiaan en sy ma en striem ook sy sosiale omgang met mense.]5. Hoe be nvloed die simptoom by nommer 14 Corr se gedrag? [Hy probeer die gat vul deur rebelse gedrag, aggressie en ook om in Dirkie te probeer verander deur op n manier Dirkie se lewe te probeer lei.]6. Voor sy dood het Dirkie oor sy ouers se egskeiding en sy hond se dood gerou. Skryf die nommer van n simptoom neer wat jy reken bogenoemde stelling bevestig en verduidelik hoekom jy so s . [Dirkie het moontlik drank misbruik om die rou-gevoelens wat hy oor die verliese in sy lewe ervaar het, te probeer hanteer.]Verkenning van die tema, tienerwees (verliefdheid, probleme met ouers en onderwysers en vriendskap)Aktiwiteit Verkenning van die tema, verliefdheid Leerders werk in pare en beantwoord die vra oor die tema Waarop was Tiaan se verliefdheid op Jasmine gebaseer? [Dit was bloot n fi siese aantrekking omdat Jasmine so mooi was; Tiaan het haar glad nie geken toe hy op haar verlief geraak het nie, so dit kon nie haar mooi persoonlikheid gewees het nie.]2. Hoekom het hy en Albert dit weggesteek dat hulle op Jasmine verlief is? [Die gemeenskap waarin hulle bly, is baie konserwatief en romantiese verhoudings oor die kleur-, taal- en godsdiensgrense heen is nie iets wat die gemeenskap sommer sal aanvaar nie. Hulle is ook doodgewone, onseker tieners wat bang is vir verwerping en spot.]3. Wat was die boustene van Tiaan en Yvette se eindelike verhouding? [Hulle verhouding is gebou op gedeelde ervarings (van die alledaagse tot die groot verlies van n goeie vriend), op vriendskap, fi siese aantrekking en n emosionele band.]4. Wat, dink jy, sou die toekoms van die verhouding gewees het indien Jasmine ook op Tiaan verlief geword het? Verduidelik. [Dit sou moontlik nie lank gehou het nie. Daar is verskeie faktore wat teen die verhouding sou tel: Hulle kom van verskillende w relde af en sou beslis teenkanting van beide hulle versorgers kry. Hulle ken mekaar nie en daar is geen aanduiding dat hulle persoonlikhede by mekaar sou aanklank vind nie. Daar is ook n ouderdomsverskil wat die verhouding sou kon belemmer. Dan is daar ook die feit dat die meeste tienderverhoudings nie baie lank hou nie.]5. Dink jy Yvette en Tiaan se verhouding sal vir n ruk hou? Verduidelik. [Die kanse dat hulle verhouding relatief lank sou hou, is goed. Dit kan ges word omdat die verhouding op gedeelde ervarings, vriendskap, n emosionele band gebou is en later tot wedersydse fi siese aangetrokkenheid gegroei het. Hulle 01418_Die 6601418_Die 662/20/07 11:34:37 AM2/20/07 11:34:37 AM67agtergronde is ook baie dieselfde en hulle verhouding sal die bre gemeenskap en hulle gesinne se goedkeuring wegdra.]Aktiwiteit Verkenning van die tema, probleme met ouers Leerders werk op hulle eie en beantwoord die volgende vrae. 1. Hoekom, dink jy, is Tiaan se ouers so besorgd omdat hy nie wil uitgaan nie? [Hulle is bekommerd oor hom omdat hy so in homself gekeer is en homself van ander isoleer. Hulle hoop dalk dat vriende hom sal kan help om Dirkie se dood te hanteer sodat hy met sy lewe kan aangaan.]2. Hoe leer Tiaan se ouers hom om verantwoordelik te wees? Dink jy Albert se ouers leer hom oor verantwoordelikheid? Verduidelik. [Tiaan se ouers leer hom dat daar altyd gevolge is op dinge in die lewe en dat mens verantwoordelik daarvoor moet wees. Hulle slaan hom daar waar dit seermaak as hy nie na wense akademies presteer nie deur hom te beboet . Sy ouers leer hom ook dat mens self moet werk vir dit wat jy wil h . Albert se ouers bederf hom met duur besittings en leer hom nie dat mens self verantwoordelik is vir jou toekoms nie.]3. Hoekom, dink jy, tree Kruiwa so streng teenoor Dirkie en Tiaan op? [Hy lyk na iemand wat onseker van homself is. Hy put krag uit re ls en die mag wat hy het om di re ls af te dwing. Veral Dirkie se uitdagende gedrag neem Kruiwa baie persoonlik op as n bedreiging van sy eie mag en status. Kruiwa hou dus nie van Dirkie nie en skeer Tiaan by wyse van assosiasie oor dieselfde kam. Dit is vir Kruiwa maklik om die twee te stereotipeer as twee daggarokende, nikswerd surfers.]4. Waarom kom Tiaan en mevrou Beukes beter oor die weg as Tiaan en Kruiwa? [In die eerste plek is sy nie die gehate Kruiwa nie. Sy tree ook sonder vooroordeel teenoor Tiaan op en Tiaan som haar op as n ordentlike, niebedreigende mens.]5. Hoe, dink jy, moes Tiaan se ouers in die jaar na Dirkie se dood teenoor hom opgetree het? [Eie opinie.]Aktiwiteit Verkenning van die tema, vriendskap Leerders werk op hulle eie en beantwoord die volgende Beskryf die teenpole in Tiaan en Dirkie se geaardhede. [Dirkie het n wilde, ekstroverte geaardheid gehad. Hy was baie waaghalsig, het gemaklik met mense oor die weg gekom en het gehou daarvan om die middelpunt van belangstelling te wees. Tiaan, in teenstelling, is n versigtiger introvert. Hy waag nie maklik kanse nie, reik nie maklik na mense uit nie en verkies gewoonlik om op die agtergrond te wees.]01418_Die 6701418_Die 672/20/07 11:34:39 AM2/20/07 11:34:39 AM682. Tiaan en Albert se vriendskap eindig nadat Albert Tiaan se vertroue verbreek het. Watter ander redes is daar vir die be indiging van n vriendskap? [Eie opinie.]3. Hoe het Tiaan se vriendskap met Hermann hom gehelp om Dirkie se dood te verwerk? [Die vriendskap het Tiaan gehelp om uit sy dop te kruip. Hermann het laat in sy ho rskoolloopbaan op Vlakberg aangekom en was, net soos Tiaan na Dirkie se dood, n buitestander. Hierdie gedeelde status en Hermann se ongekompliseerde geaardheid het veroorsaak dat n vriendskap kon ontwikkel. Terwyl Tiaan besig was met die rouproses, het die vriendskap hom gehelp om te sien dat die lewe aangaan en dat vriendskappe met ander mense (anders as Dirkie) moontlik Tiaan en Yvette was vir lank net vriende. Dink jy n seun en n meisie kan net vriende wees? Verduidelik. [Eie opinie.]5. Sou jy Tiaan en Geyer se verhouding as n vriendskap beskryf? Verduidelik. [Eie opinie.]01418_Die 6801418_Die 682/20/07 11:34:43 AM2/20/07 11:34:43 AM69Hoe karakterisering in Die Pro plaasvind Volwasse karakters in Die Pro(en hulle verhouding tot Tiaan)Ed NothnagelSy pa, wat baie min praat. Het sy eie NothnagelPraat te veel. Karring aan Tiaan om meer uit te joernalis. Moedig Tiaan aan om opsommings te maak om sy Biologie-punte te probeer verbeter en om nie vir sy probleme weg te hardloop OberholzerTiaan is in sy katkisasieklas. Hulle sit vas, want Tiaan voel hy verstaan hom JordaanTiaan wens hy kon eerder by hom katkiseer. Behartig Dirkie se (haarkapper)Tannie Ella (Louis se ma wat vir Tiaan se ma vertel dat hy sy wetsuit wil verkoop)Oom Francois (Tiaan se oom en Dawid se pa)Meneer en mevrou Farat (Jasmine se ouma en oupa)Dokter Gouws (verklaar Dirkie dood)Tiaan NothnagelVertel die storie. Rou oor beste vriend se dood. Sukkel om weer sy lewe op dreef te Gehate onderhoof en Tiaan se gewese Biologie-onderwyser. Gereeld in konfl ik met Tiaan en ook vroe r met Beukes Tiaan se nuwe Biologie-onderwyseres. Hy hou van :Bambi (Trek pouerig aan, re l matriekafskeid)Meneer Brits (Atletiek, Aardrykskunde)01418_Die 6901418_Die 692/20/07 11:34:43 AM2/20/07 11:34:43 AM70VriendeYvette (vriendin wat later Tiaan se meisie word)Hermann (nuwe intrekker in Vlakberg, raak aan die einde van die jaar met Tiaan bevriend)Albert (sit langs Tiaan in die bus, kom nie met sy pa oor die weg nie, loop weg, doen dinge saam met Tiaan en Yvette, praat baie nonsens, verklap Tiaan se geheim)Kevin Farat (Jasmine se broer, speel skaak teen Tiaan, leen vir Tiaan boeke)Corr (Dirkie se broer)Tiaan NothnagelVerteller in die boek. Moet die dood van sy beste vriend se naam is Hugo ( n Weimaraner)Dirkie LawrenceTiaan se beste vriend. Sterf in n fratsongeluk in die seeHond se naam is Stoffel ( n Jack Russell)Tiaan se tydgenote in Die ProLeerlinge by die skoolLouis (wil Tiaan se wetsuit koop)Henko Wiese (Tiaan het twee jaar in n ry sy ou Biologie-handboek) Windgat Marius (gooi n meisie raak met n spies by die atletiek)Dustin (baie aantreklik, ry saam met Gustav fi ets, Jasmine se vriend)Christien (Dirkie se vriendin ten tyde van sy dood)Welma Voges (haar pa sterf aan n hartaanval)Klein Dawid (Tiaan se neef)Branderplankryers James Alex Attie01418_Die 7001418_Die 702/20/07 11:34:43 AM2/20/07 11:34:43 AM71Tiaan is die verteller in Die Pro en is dus ook die karakter wat homself en die ander karakters karakteriseer. Hy doen dit deur middel van uitsprake wat hy maak en ook die handelinge van die karakters waarvan hy ons vertel. Hierdeur leer ken ons die karakters en kry insig in wat hulle handelinge Die karakters Leerders werk in pare en bestudeer onderstaande tabel oor hoe van die karakters in die boek gekarakteriseer word. Hulle moet nou nog twee voorbeelde vir elke karakter soek om die tabel aan te vul. KarakterWat Tiaan laat blyk oor die karakterTiaan Party kinders s ek is ook anders. (bladsy 9) ... my hare blond is en ek voorheen gesurf het ... (bladsy 16) Ek sal dit seker nooit kan doen nie. Skreeu. Op enigiemand skreeu nie. (bladsy 27) My Biologie-grappies is regtig fl ou. (bladsy 28) ... ek so n sot is om so bang te wees om met haar te praat nie. (bladsy 32) ... ek staan soos altyd met n bek vol tande. (bladsy 34) ... ek sluip patat in die keel rond en s niks. (bladsy 45) So n fool is ek nie. (bladsy 72) Ek is toe wragtig nie Superman nie. (bladsy 80)Dirkie ... met daardie hansgatkyk van jou ... (bladsy 10) ... blond en n surfer ... (bladsy 13) Daar is seker nie baie onnies of kinders wat sal glo hoeveel boeke jy in n jaar gelees het nie. (bladsy 22) ... kon jy maar goed beneuk word. (bladsy 23) Jou mos vir niks of niemand geskaam nie, sommer so met enige vreemdeling begin gesels. (bladsy 43) Jy het baie van die seelewe geweet ... (bladsy 49) Jy kon d m hardkoppig wees as jy wou. (bladsy 49) Weet jy, die dag toe jy vir Stoffel begrawe het, was die enigste keer wat ek jou ooit sien huil het. (bladsy 62) Hoekom moes jy altyd so afshow? Hoekom altyd so windgat wees by die ander? (bladsy 65) M s mos die beste wees! (bladsy 65) Jy ryg ritse grappe uit ... (bladsy 77) Niemand sal ooit n vriend soos jy kan wees nie. (bladsy 100) Albert Meestal praat hy en droom hy nog asof hy iewers op n wolk leef ... (bladsy 9) Albert is heeltemal gek. (bladsy 14) Selfs nie eens n sousbek soos hy nie. (bladsy 69) ... maar die slangbek ... (bladsy 72) Yvette Sy is nogal mooi as sy so opgewonde raak. (bladsy 9) Al een in die katkisasieklas wat nie te simpel is nie, is Yvette. (bladsy 20) Yvette het dan heelwat te s en ek moet erken dat sy nogal sin praat. (bladsy 37) Tiaan se pa Hy praat alreeds net die minimum met mense. (bladsy 3) Behalwe as hy hom nou strip vir hengelaars wat plastieksakke en blikke daar langs die water los dan het hy altyd baie te s . (bladsy 3) 01418_Die 7101418_Die 712/20/07 11:34:44 AM2/20/07 11:34:44 AM72Tiaan se ma Partykeer is ek bly dat my ma so baie kan praat, maar meestal is dit net te veel. (bladsy 15) My ma s altyd sy is nie n rassis nie ... (bladsy 18) Ma s soort soek soort ... (bladsy 68) ... my ma het in trane uitgebars ... (bladsy 99) Geyer Maar hy vra n mens in elk geval aanmekaar vrae. (bladsy 3) So n kort, dikkerige man met sulke reguit, vuilbruin hare ... (bladsy 3) ... een van daardie mense wat al hoe meer mellow word hoe verder hulle drink. (bladsy 23) ... stink nou permanent na drank ... (bladsy 44) Verdomde dronk pateet! (bladsy 64) Jasmine Lang swart hare en die mooiste swart o en sulke kuiltjies in haar wange as sy lag. (bladsy 10) Nie dat sy n nerd is nie. (bladsy 22) Hermann Hulle is Duitsers en kom daar uit Namibi uit. Windhoek, as ek reg onthou. Hy kan goed Afrikaans en natuurlik ook Duits praat, maar ek dink my Engels is effens beter as syne. (bladsy 59) Hy het n goeie sin vir humor ... (bladsy 60) Hermann-hulle is Rooms-Katoliek. (bladsy 67) Hy steur hom maar min aan wat ander mense van hom s of dink. (bladsy 72) ... nogal baie rustig. Hy word nie sommer kwaad nie. (bladsy 81) Kruiwa Geen wonder sy seun het so aan die suip gegaan nie. As hy my pa was, sou ek ook. (bladsy 6) D r is nou n virus as mense al ooit na een gesoek het. (bladsy 11) Waarom moes daar nog sulke skynheilige toeskouers ook wees? (bladsy 35) Hoekom het die man nie maar liewer n tronkbewaarder geword en dit minstens geniet nie? (bladsy 52) ... met sy sarkastiese glimlag ... (bladsy 83) Corr Sy hare POENSKOP gesny! Net soos joune. Hy s mos self al vrek lank vir n standerdsewe. (bladsy 25) ... Corr daar wat so uithaak nie. (bladsy 36) Aktiwiteit Ondersoektaak Nota aan die onderwyser: In hierdie taak word aspekte van LU2 en gedek. Vra leerders om in groepies van drie te werk aangesien die taak redelik omvattend is en dit die taak sal vergemaklik as hulle die werk onder hulle verdeel. Leerders word gevra om: n verskeidenheid bronne te raadpleeg die bronne te ondersoek inligting uit die bronne te bekom en te verwerk na aanleiding van die ondersoek en verwerking van die inligting n gevolgtrekking te maak hulle werk logies uiteen te sit en netjies aan te 7201418_Die 722/20/07 11:34:45 AM2/20/07 11:34:45 AM73Algemene opmerkings: Moedig die leerders aan om n verskeidenheid bronne en soveel moontlik daarvan te raadpleeg. Maak leerders attent daarop dat hulle nie bloot inligting uit hul bronne moet oorskryf nie, maar eerder relevante inligting moet identifi seer en dit in hulle eie woorde herhaal. is hier ter sprake. Wys hulle hoe om hul taak sistematies en logies te struktureer. Moedig hulle aan om kreatief te wees en te verseker dat die aanbieding netjies en interessant is. Hulle taak moet dan met behulp van n matriks bepunt hierdie ondersoektaak moet leerders die volgende opdragte uitvoer: Doen navorsing oor ten minste vyf honderasse waarin julle fokus op die temperament, versorgingsbehoeftes en bekom- en bekostigbaarheid van elke spesifi eke ras. (200 woorde) Voorsien gepaste sketse of foto s met die nodige byskrifte. Doen n karakterontleding van een van die karakters in Die Pro. (100 woorde) Gee n gemotiveerde aanbeveling oor watter honderas volgens julle die beste by di karakter se persoonlikheid en lewensomstandighede sal pas. (100 woorde) Gee erkenning aan die bronne wat julle geraadpleeg het deur n volledige bronnelys te voorsien. Aktiwiteit Begripstoets Leerders werk op hulle eie en beantwoord die vrae in hulle aan die onderwyser: Hierdie begripstoets kan as deel van n formele toets of as deel van n eksamen gebruik word. Dit kan voor of na die lees van Die Pro gedoen word. Indien dit voor die lees gedoen word, sal dit die skrywer aan die leerders bekendstel. N die lees sal dit moontlik verdere belangstelling in die skrywer en Die Pro wek. 01418_Die 7301418_Die 732/20/07 11:34:47 AM2/20/07 11:34:47 AM74Lees die artikel, De Villiers doen dit weer wat in Rapport van 2 Oktober 2005 verskyn het en voer die opdragte daarna 01418_Die 7401418_Die 742/20/07 11:34:49 AM2/20/07 11:34:49 AM75IJKLMNOPQRST01418_Die 7501418_Die 752/20/07 11:34:50 AM2/20/07 11:34:50 AM76Beantwoord die volgende vrae telkens in een volsin en in jou eie woorde:1. Wat was Leon de Villiers se kinderdroom ? (Paragraaf A) [3] [Hy wou vir n ruk skoolhou, dan bedank en dan voltyds skryf.]2. Wat word bedoel met die een goeie oesjaar op die volgende ? (Paragraaf D) [3] [Hy is baie produktief as skrywer en het in tien jaar twaalf kinderboeke geskryf en di boeke is baie goed ontvang.]3. Watter opinie spreek Leon de Villiers, per implikasie, oor resensente uit in paragraaf I? [3] [Hy reken resensente benader boeke te intellektueel en dat hulle dikwels met hulle geleerdheid wil pronk in resensies.]4. Skryf die hoofgedagte in paragraaf Q neer. [3] [In teenstelling met oorsese markte, waar n groot verskeidenheid boeke uitgegee word, is die plaaslike mark minder waaghalsig.]5. Verduidelik die letterlike en fi guurlike betekenis van re n in paragraaf T. [3] [Letterlik wag boere vir re n sodat hulle gewasse water kan kry om te groei en fi guurlik wag skrywers op inspirasie sodat hulle pennevrug kan groei.]6. Wat beteken die opskrif van die koerantartikel? [3] [Die skrywer Leon de Villiers het weereens n geslaagde boek geskryf.]Die volgende vrae hoef nie in volsinne beantwoord te word nie:7. S telkens of die volgende stellings waar of onwaar is en gee n aanhaling om jou antwoord te staaf: (a) Leon de Villiers streef daarna om die kritici te be ndruk. [2] [Onwaar, Vir n kinder- en jeugboekskrywer is die grootste betaling nie groot geldpryse of akademiese lofsange nie ... of Dit is n voorreg om vir kinders en jong mense te kan skryf. Hulle is baie eerlik daaroor of hulle van n boek hou of nie. Hulle skryf nie geleerde resensies in koerante nie ... ] (b) Die mark vir die Afrikaanse kinderboek is besig om te stagneer. [2] [Onwaar, Dit is egter vir hom bemoedigend dat dit lyk of die Afrikaanse kinderboek n oplewing toon. ]8. Noem twee maniere waarop Leon de Villiers glo n boek tot n mens moet spreek. [2] [ n Boek moet tot n mens se kop (intellek) en jou hart (emosies) spreek.]9. Haal n metafoor uit die stuk aan wat daarop dui dat die skryfproses soms met bloedsweet gepaardgaan. [2] [ Soms is die reis n dolle jaagtog op n bruisende rivier en soms harde mynwerk met n pik en n graaf. ]10. Omkring telkens die letter by die korrekte antwoord op die volgende: (a) Die name van die karakters in Droomoog Diepgrawer skep die indruk van (i) speelsheid (ii) formaliteit (iii) ongebondenheid (iv) hiperaktiwiteit [2]01418_Die 7601418_Die 762/20/07 11:34:50 AM2/20/07 11:34:50 AM77 [Antwoord: (i)] (b) Eiesoortige aanslag in paragraaf O beteken (i) selfsugtige tipe aanval (ii) persoonlike manier van invul (iii) unieke invalshoek (iv) opregte trant [2] [Antwoord: (iii)]Totaal = /30/Aktiwiteit Visuele respons Nota aan die onderwyser: Die kykstrategie word hier ingeskerp. Leerders werk in pare. Hulle moet probeer om n verskeidenheid moontlike antwoorde te genereer. Bestudeer die foto wat in n begraafplaas in Mosselbaai geneem is en beantwoord die vrae wat daarop volg:1. Waarom, dink jy, het die familie van die gestorwene besluit om hierdie standbeeld op die grafsteen op te rig? [Die gestorwene was heel moontlik n kind en daarom die standbeeld van n kinderengeltjie. Verskeie eie opinies ook moontlik.]01418_Die 7701418_Die 772/20/07 11:34:51 AM2/20/07 11:34:51 AM782. Dit blyk dat die regterarm van die standbeeld afgebreek het. Watter simboliese waarde kan dit h , gegewe die plek waar die standbeeld staan? [Die afgebreekte regterarm kan n onvoltooide lewe van n kind wat dood is simboliseer.]3. Waarom, dink jy, is daar n heininkie om die grafte in die agtergrond? [Dit omhein moontlik die grafte van persone van dieselfde familie wat bymekaar begrawe is.]4. Op bladsy 35 in Die Pro skryf Tiaan: Ek wens ek het die moed gehad om vir jou ma te s dat die graf eerder onder n duin moet wees. Kan n mens nie so iets doen nie? Dit sou volgens my baie beter gewees het. Dan was dit nie net nog een van daardie granietkonstruksies daar langs die hoofpad nie. Dit is al erg genoeg om elke dag met die bus daar verby te ry. (a) Mag n mens iemand onder n duin begrawe? Hoekom? [Nee, daar is sekere gebiede wat vir begraafplase gesoneer word. Sandduine is ook te onstabiel en die graf kan maklik deur wind of water ontbloot word.] (b) Waarom, dink jy, verkies baie mense om hulle geliefdes in n begraafplaas met n grafsteen met versiersel op te begrawe? [Hulle wil iets moois h waarnatoe hulle kan gaan as hulle na hulle geliefdes verlang. Die koste wat aangegaan word met die oprigting van n mooi grafsteen, kan dalk ook n poging wees om n laaste eerbetoon aan die gestorwene te gee.] (c) Gee twee redes waarom jy dink Tiaan eerder vir Dirkie onder n duin begrawe sal wil h . [Dirkie was baie lief vir die see en natuur en Tiaan reken dat hy moet wees waar hy die gelukkigste was. Tiaan het n renons in die generiese aard van begraafplase en granietgrafstene; hy dink nie dit is spesiaal genoeg vir Dirkie nie.]5. Die begraafplaas op die foto is baie oud en vol en vir baie jare al, kom daar nie nuwe grafte by nie. (a) Noem twee dinge wat jy op die foto kan sien, wat bogenoemde stelling bevestig. [Daar is geen nuwe grafte nie en die grafstene is baie oud en verweer.] (b) Wat is jou opinie oor die vraag of mense begrawe of veras moet word na hulle dood? [Leerders gee hul eie opinie.]Aktiwiteit Algemene toets oor Die Pro Nota aan die onderwyser: Hierdie vrae kan as deel van n formele toets of as deel van n eksamen gebruik 7801418_Die 782/20/07 11:34:52 AM2/20/07 11:34:52 AM79Vraag 1Lees die aanhaling uit Die Pro en beantwoord die vrae wat daarna moet beslis na sy kop kyk. Ek weier om vir hom verantwoordelikheid te vat! Julle Lawrence-klomp kan regtig nogal uithaak as julle die dag wil. Pleks jou ma my uitlos oor die goed wat ek daar moet kom haal en liewers jou boetie se kop laat lees. Ek het mos ges ek sal dit kom haal as ek tyd kry! Dit is nou eksamen en ek het nie geld om te mors op boetes nie! (a) Van wie praat Tiaan hier? [1] [Hy praat van Corr (Dirkie se jonger broer).](b) Op watter maniere het di persoon uitgehaak ? (Noem vier dinge.) [4] [Hy het begin rook, sy hare poenskop geskeer, luister die hele dag na Dirkie se musiek en baklei met sy ma.](c) Waarom, dink jy, het hy so begin optree? [2] [Dit is hoe hy sy broer se dood probeer verwerk en hoe hy reageer op die verbrokkeling van sy ouers se huwelik.](d) Watter goed moes Tiaan gaan haal? [2] [Hy moes Dirkie se nuwe wetsuit en sy surfer-tydskrifte gaan haal.](e) Wat het gebeur toe Tiaan die goed gaan haal? [2] [Corr was baie ontsteld en het vreeslik met sy ma begin baklei.](f) Verduidelik wat Tiaan bedoel as hy s dat hy nie geld het om te mors op boetes nie. ? [3] [Hy wil nie sleg vaar in die eksamen nie. Sy ouers beboet hom R20 vir elke vak waarin hy minder as 60 % kry.](g) Dit is nie waar dat Tiaan nog nie tyd gekry het om die goed te gaan haal nie. Wat, dink jy, is die regte rede vir sy versuim? [2] [Hy is nog nie gereed om die volle werklikheid van Dirkie se dood te aanvaar nie en die ontvang van Dirkie se besittings sou hierdie werklikheid bevestig.]Vraag 2Lees die aanhaling uit Die Pro en beantwoord die vraag wat daarna weet nie hoekom hou ek aan en aan om hierdie goed vir jou te skryf nie. As ek net kan ophou! As ek net met my lewe kan aangaan! (a) Waarom het Tiaan amper n jaar aangehou om vir Dirkie te skryf? [2] [Dit was vir hom baie moeilik om Dirkie se dood te verwerk en deur aan hom te skryf, was dit asof sy vriend nog steeds daar was terwyl hy hierdie groot verlies hanteer het.]01418_Die 7901418_Die 792/20/07 11:34:54 AM2/20/07 11:34:54 AM80Vraag 3Lees die aanhaling uit Die Pro en beantwoord die vrae wat daarna hierdie weirdste van weird dae wat ek agter die rug het. Het in die Biologieklas aan die huil gegaan! Jy het my reg gehoor! Het in daardie klas met al sy opgestropte mummies aan die tjank gegaan soos n klein seuntjie.(a) Wat het aanleiding gegee daartoe dat Tiaan in die Biologieklas begin huil het? [2] [Yvette het vir Tiaan op n nota geskryf dat sy vir Dirkie vreeslik mis en toe hy dit lees, het hy begin huil.](b) Hoekom was hierdie emosionele ontlading betekenisvol in Tiaan se rouproses? [2] [Dit was die eerste keer dat hy oor sy vriend se dood gehuil het.]Vraag 4S in n volsin wie elkeen van die volgende karakters in verhouding tot Tiaan in Die Pro is:(a) Jasmine [1] [Sy is die Moslem-meisie op wie Tiaan vir die grootste deel van sy graad 9-jaar verlief is.](b) Mevrou Nothnagel [1] [Sy is Tiaan se ma.](c) Geyer [ 1 ] [Hy is n afgetrede joernalis wat vir Tiaan aanmoedig om sy Biologie-opsommings interessanter te maak.](d) Mevrou Beukes [1] [Sy is Tiaan se Biologie-onderwyseres in sy graad 11-jaar.](e) Hermann [1] [Hy is Tiaan se nuwe vriend wat hy in sy graad 11-jaar maak.](f) Yvette [1] [Sy is vir lank Tiaan se vriendin, maar word later sy meisie.](g) Kruiwa [1] [Hy is Tiaan se gewese, gehate Biologie-onderwyser.](h) Dawid [1] [Hy is Tiaan se nefi e.]Vraag 5Beskryf kortliks wat gebeur het die dag toe Dirkie dood is . [5][Tiaan-hulle is na middagete strand toe. Al die bekende surfers was daar. Hulle het op n duin gesit en wyn drink en Dirkie het grappe vertel. Hulle het later weer gaan branderplank ry. Die see het begin rof word en almal het besluit om uit te gaan. Dirkie wou nog n laaste paar golwe ry. Later sien die ander dat Dirkie met sy gesig in die 01418_Die 8001418_Die 802/20/07 11:34:54 AM2/20/07 11:34:54 AM81water dryf. Hulle het hom gaan haal en Tiaan het mond-tot-mond-asemhaling probeer om Dirkie by te kry. Later het dokter Gouws hom weggetrek en ges dat Dirkie dood is. Dit was n fratsongeluk.]Vraag 6Gee die korrekte Afrikaans vir die onderstreepte woorde in die onderstaande sinne. Skryf net die woorde neer.(a) Glo om te hoor of my ma toestemming gee dat ek my wetsuit aan Louis kan verkoop. [1] [duikpak](b) Net soos n surfer wat op sy bodyboard l en wag vir die regte golf. [2] [branderplankryer; lyfplank](c) Nee, ek het niks teen Attie nie. Behalwe dat hy hom ook maar goed kan strip. [1] [vererg](d) Party dae moes hy ook maar baie ver loop voor hy n lift gekry het. [1] [(saamry-) geleentheid]Vraag 7Gee telkens n voorbeeld van hoe Tiaan elk van die volgende stadiums van rou ervaar het. [5 2 10](a) Ontkenning [Hy skryf nog vir n jaar na sy dood aan hom/Hy verseg om Dirkie se besittings te gaan haal.](b) Woede [Tiaan skryf vir Dirkie hoe kwaad hy vir hom is omdat hy altyd so windmakerig en waaghalsig was.](c) Onderhandeling [Tiaan wonder telkens of hy nie iets kon doen soos om die wyn by Dirkie af te vat, wat Dirkie se dood kon verhoed nie.](d) Depressie [Hy slaap baie en onttrek hom aan sosiale kontak.](e) Aanvaarding [Hy gaan haal Dirkie se skryf vir Dirkie dat hy weer n vriend gemaak het en groet hom aan die einde van die boek.]Totaal = __ 50 01418_Die 8101418_Die 812/20/07 11:34:54 AM2/20/07 11:34:54 AM82Aktiwiteit Resensie Nota aan die onderwyser: Die volgende opdrag kan as n klasbespreking, in pare of individueel gedoen word. Dit ondersoek die leerders se respons op Die Pro en op n resensie van Die die resensie wat professor Maritha Snyman vir die webwerf Storiewerf geskryf het en beantwoord die vrae wat daarop volg:DIE PRO deur LEON DE VILLIERSA Die Pro van Leon de Villiers is eintlik al ou nuus. Di roman was n pryswenner in die beginnerkategorie van 1996 se Sanlamwedstryd vir jeugliteratuur. In 1998 wen Leon de Villiers met hierdie roman die Scheepersprys vir jeuglektuur sowel as die Ook die outeur is nie onbekend nie. Met sy eerste roman, Aliens en engele (1996), het hy reeds getoon dat hy n jeugboekskrywer met besondere insig in die lewenswerkliheid van die moderne kind is. B Dit is nie anders in Die Pro nie. In die vorm van n briefroman gee die hoofkarakter sy gevoelens regstreeks weer en raak die leser nou by die verhaal betrokke: in hierdie geval die verhaal van n moderne tiener, Tiaan, wat sewentien word en grootword. Hy raak verlief op n eksotiese Moslem-meisie, Jasmine, bevraagteken gewaande sekerhede in sy lewe, worstel met skoolwerk en onderwysers, herontdek die waarde van ou vanselfsprekende vriende en vriendinne, en leer om n groot verlies te verwerk. C De Villiers toon dat hy tieners begryp en ken. Die taalgebruik is vars en kleurvol, taalgebruik waarmee tieners kan identifi seer: keer nou n wegholbus (bladsy 86) of krieket is n spel vir ou mans in wit pajamas (bladsy 94) of Hulle fl ippen blerriewil lieg (bladsy 65). Vir my as volwasse leser was die hewigheid waarmee die hoofkarakter sy eksistensi le krisis beleef, aangrypend en oortuigend. Alles wat mooi is, breek of verdwyn. Alles! roep hy desperaat uit op bladsy 63 en 66: Kan n mens dan niemand vertrou nie? Die see? Mense? God? Niemand nie? D Hoewel die klem in hierdie roman op die innerlike belewing van die hoofkarakter fokus, slaag die outeur nietemin daarin om n spanningslyn te vestig wat my aangespoor het om aan te hou Die vak Biologie speel n sleutelrol in die roman. Biologie is die studie of leer van lewende organismes, die studie van die lewende w reld (bladsy 1). Dit word n metafoor vir Tiaan se ontwikkeling in die roman. Vindingryk vleg die outeur hierdie gegewe in by Dirkie se liefde vir die see. Elke hoofstuk word ingelei met Tiaan se Biologie-opsommings. Soos Henko Wiese wie se Biologiehandboek hy nou al twee jaar na mekaar gekry het, probeer hy om deur middel van humor die lewende w reld soos dit in die Biologieklas aangebied word, baas te raak. Hierdie subtekste 01418_Die 8201418_Die 822/20/07 11:34:54 AM2/20/07 11:34:54 AM83voor elke hoofstuk begin by die laagste vorm van lewe en vorder tot by menslike voortplanting in die laaste hoofstuk. In hierdie gedeeltes skemer die stem van die volwasse outeur egter deur met fyn spot en n sinisme wat kommentaar lewer op die gebeure van die hoofstuk wat volg. Dit was dan ook interessant dat die tienerlesers wat die roman gelees het byna almal ges het dat hulle di gedeeltes oorgeslaan Ander kommentaar van tienerlesers moet hier genoem word. Uiteindelik n boek wat verstaan wat en hoe ons voel , het een ges . Dis realisties, dis soos ons dink, het n ander ges , maar grootmense kan hulle nie regtig inlewe in die gedagtes van tieners nie. Ons voel dinge meer intens as wat grootmense dink, het die derde leser ges . Tiaan is te kalm, hy tree nie op soos iemand wat regtig deur al die drama gegaan het nie. G Oor die algemeen kan hierdie roman beslis aanbeveel word, veral vir die meer ervare leser.(Professor Maritha Snyman is verbonde aan die Departement Inligtingkunde, Universiteit van Pretoria en die resensie het ook in Beeld verskyn.)Vrae:1. Stem jy saam met die resensent wat aan die einde van paragraaf A skryf dat De Villiers n jeugboekskrywer met besondere insig in die lewenswerklikheid van die moderne kind is ? Verduidelik jou antwoord. [Eie opinie.]2. Wat beteken die onderstreepte woorde in paragraaf B? [Dit beteken n valse, vermeende verstaan of sekerheid dat iets die waarheid is.]3. Haal een van die aanhalings uit Die Pro in paragraaf C aan wat jy as vars en kleurvol beskou. [Eie opinie. Enigeen van drie aanhalings aan begin van paragraaf.]4. Die resensent reken in paragraaf D dat die boek n spanningslyn het wat haar laat aanhou lees het. Skryf twee vrae neer wat die leser van die roman beantwoord wil h en wat hom/haar sodoende aanmoedig om aan te hou lees. [Sal Tiaan weer gaan surf?/Sal Tiaan en Jasmine n paartjie word?/Sal Tiaan oor die dood van sy vriend kom?/Hoe is Dirkie dood? (Enige twee.)]5. Verduidelik of jy ook eerder di gedeeltes waarvan daar in paragraaf E gepraat word, sou wou oorslaan. Gee n rede vir jou antwoord. [Eie opinie. Moontlik Stem saam dat die skrywerstem te duidelik is. Die gedeeltes is nie snaaks nie en is nie nodig om die ontwikkeling in die storie te volg nie. Woorspel is te gesofi stikeerd en soms moeilik om te volg.]6. Gestel jy sou saamstem met die uitspraak wat aan die einde van paragraaf F gemaak word, hoe, sou jy s , moes Tiaan dan opgetree het? [Eie opinie.]7. Lees weer paragraaf G. Hoekom, dink jy, beveel die resensent die boek aan vir die meer ervare leser ? [Eie opinie.]01418_Die 8301418_Die 832/20/07 11:34:56 AM2/20/07 11:34:56 AM848. Skryf n paragraaf waarin jy n aspek van die boek uitlig wat jy baie geniet het. [Eie opinie.]9. Skryf jou eie resensie oor Die Pro. Jou resensie hoef nie noodwendig so akademies soos Maritha Snyman s n te wees nie. Skryf uit die perspektief van n tiener en s (met voorbeelde) wat jy dink goed of sleg was van die boek. Aktiwiteit Ondersoektaak Gee die volgende opdrag vir die ondersoektaak aan die leerders. Hulle moet die taak individueel hierdie stappe Raadpleeg n verskeidenheid bronne. Bronne kan die volgende insluit: tydskrifte, koerante, vakboeke, ensiklopedie , die Internet, rolprente en TV-programme; Ondersoek die bronne. Verwerk die inligting uit die bronne. Maak n gevolgtrekking na aanleiding van die ondersoek en jou verwerking van die inligting. Bied jou werk logies en netjies ondersoektaak moet die volgende insluit Navorsingsfeite en -teorie oor een van die volgende onderwerpe (300 woorde). Die gevolge van drank- en dwelmmisbruik vir die samelewing. Die positiewe gevolge van verdraagsaamheid op die samelewing. Enige ander tema waaraan die verhaal jou laat dink het en waaroor jy graag meer sal wil uitvind. Gepaste sketse of foto s met die nodige byskrifte. n Bespreking van een van die karakters in Die Pro waar jy n verband wys tussen die navorsing wat jy gedoen het en die karakter (100 woorde). n Volledige n ke Raadpleeg n verskeidenheid bronne en soveel moontlik daarvan. Moenie net uit jou bronne oorskryf nie: gebruik relevante inligting en skryf dit in jou eie woorde. Struktureer jou taak sistematies en logies. Gaan kreatief te werk en verseker n netjiese en interessante aanbieding. Jou taak gaan met behulp van n matriks bepunt Liter re opstel: die verteller Leerders werk op hulle eie aan hierdie taak. Skryf n liter re opstel van 300 woorde oor Die Pro. Bespreek in die opstel die verteller se rol in die ontwikkeling van die intrige en die karakterisering in die 8401418_Die 842/20/07 11:34:57 AM2/20/07 11:34:57 AM85WoordelysAlhoewel die woordeskat wat in Die Pro gebruik word toeganklik is vir die huistaalspreker, is dit tog nuttig om leerders aan te moedig om woorde se betekenisse te ontgin. Hierdie afdeling bevat n alfabetiese woordelys uit die letterkundeteks, Die Pro. Die leerders kan n fotostaat van hierdie woordelys kry en dit self deur die loop van die leesproses aanvul. Hierdie lys bevat nie woorde wat in die teks in skuinsdruk aan die begin van elke hoofstuk voorkom nie. barrel ride: term in branderplankry om die manier waarop die brander n tonnel vorm wanneer dit breek, te beskryf demonies: afgelei van demoon, wat duiwel of bose gees betekendreadlocks: haarstyl waarvolgens die hare in talle klein poniestertjies gedraai is, veral gewild onder aanhangers van die Rastafariegeloof fl ippen: eufemisme vir vloekwoord IK-toets: toets ontwerp om iemand se verstandelike vermo ns (intelligensiekwosi nt) te bepaalkrepeer: swaarkry, in ellende verkeer, agteruitgaanontpop: ontluik, ontwikkeling van moontlike potensiaal begin toonputty: Engelse woord vir stopverf, n sagte buigbare mengsel wat gebruik word om gate te stop, ook fi guurlik gebruik rassis: aanhanger van rassisme, n denkrigting wat van die veronderstelling uitgaan dat bevoegdheid en karaktereienskappe deur ras bepaal word en dat een ras meerderwaardig is en die reg het om ander te oorheersrondslenter: doelloos ronddwaalThe Hobbit: naam van die boek deur Tolkien oor n denkbeeldige ras dwergmensies wat in gate woon trieks: afgelei van die Engelse woord tricks wat toertjies beteken 01418_Die 8501418_Die 852/20/07 11:34:58 AM2/20/07 11:34:58 AM86Assesseringsbylaag: Graad 10 12 HuistaalKritieke en OntwikkelingsuitkomsteHierdie boek is gebaseer op die leeruitkomste (LU s) en Assesseringstandaarde (AS e) vir letterkunde, soos uiteengesit in die Nasionale Kurrikulumverklaring vir Graad 10 12 (Algemeen) Tale: Afrikaans Huistaal. Die Nasionale Kurrikulumverklaring (NKV) word onderskryf deur n aantal Kritieke Uitkomste (KU s) en Ontwikkelingsuitkomste (OU s) wat deur die Grondwet ge nspireer is. Hierdie uitkomste beskryf die tipe landsburger wat ons onderwysstelsel moet poog om te ontwikkel. Dit is baie belangrik dat jy moet kennis neem van hierdie uitkomste en dit tydens die beplanning en uitvoering van jou werk in gedagte moet hou. Die KU s vereis dat leerders in staat is om die volgende te doen: identifi seer en los probleme op en neem besluite deur kritiese en kreatiewe denke werk doeltreffend saam met ander as lede van n span, groep, organisasie en gemeenskap organiseer en bestuur hulself en hulle aktiwiteite verantwoordelik en doeltreffend versamel, ontleed en organiseer inligting en evalueer dit krities kommunikeer doeltreffend deur middel van visuele, simboliese en/of taalvaardighede in verskillende vorme gebruik wetenskap en tegnologie doeltreffend en krities deur verantwoordelikheid teenoor die omgewing en die gesondheid van ander te toon begryp dat die w reld n stel verwante stelsels is waarin probleme nie in isolasie opgelos word OU s stel leerders in staat om die volgende te doen: dink na oor en ondersoek n verskeidenheid strategie om meer doeltreffend te leer neem as verantwoordelike burgers aan die lewe van die plaaslike, nasionale en w reldgemeenskap deel is kultureel en esteties sensitief in verskeie sosiale kontekste ondersoek onderwys- en beroepsmoontlikhede ontwikkel en AssesseringstandaardeHierdie gids bied n reeks aktiwiteite wat op die Departement van Onderwys se LU s en AS e vir Huistaal, Graad 10 12 gebaseer is. Die Departement van Onderwys defi nieer die terme LU en AS as volg: n LU is n verklaring van die bedoelde eindresultaat van leer en onderrig. Dit beskryf kennis, vaardighede en waardes wat leerders aan die einde van die Verdere-Onderwys-en-Opleidingsband behoort te verwerf. Die AS e is kriteria wat gesamentlik beskryf wat 01418_Die 8601418_Die 862/20/07 11:34:59 AM2/20/07 11:34:59 AM87 n leerder behoort te weet en in staat is om te kan doen om die bereiking van die LU op die vlak van n spesifi eke graad te toon. AS e beskryf die kennis, vaardighede en waardes wat leerders moet verwerf om die LU s te bereik. Vir elke LU toon die AS e gesamentlik die wyse aan waarop konseptuele progressie van graad tot graad sal sien dat daar aan die begin van elke afdeling in hierdie boek, n lysie verskyn waarin die kennis, vaardighede, houdings en waardes waarop die bepaalde afdeling fokus, gelys LU s vir Afrikaans Huistaal, Graad 10 12 LU1 Luister en Praat: Die leerder is in staat om te luister en te praat vir verskillende doeleindes en teikengroepe in n verskeidenheid kontekste. LU2 Lees en Kyk: Die leerder is in staat om te lees en te kyk vir begrip, om krities te evalueer en om op n wye verskeidenheid tekste response te lewer. LU3 Skryf en Aanbied: Die leerder is in staat om vir n wye verskeidenheid doeleindes en teikengroepe te skryf en aan te bied deur konvensies en formate gepas vir verskillende kontekste te gebruik. LU4 Taal: Die leerder is in staat om taalstrukture en -konvensies gepas en doeltreffend te en integrasieNeem asseblief kennis dat sekere gedeeltes in hierdie gids sal fokus op spesifi eke letterkunde AS e. Dit beteken egter nie dat di AS slegs op een plek aangespreek word nie. Al die liter re AS e vir Graad 10 12 word deurlopend in die aktiwiteite ge ntegreer, alhoewel daar in sommige afdelings meer klem op spesifi eke AS e sal res van die LU s vir Graad 10 12 word ook deurgaans met die spesifi ek letterkundige LU en AS e, ge ntegreer. Hierdie integrasiemoontlikhede word in die teks met n ikoon aangedui by elke aktiwiteit ten einde vir jou n aanduiding te gee of die aktiwiteit luister, praat, lees, kyk, skryf of aanbieding (of enige kombinasie hiervan) sal behels. n Lysie van die ikone is in die inleiding tot hierdie gids gedruk. Raadpleeg asseblief die Nasionale Kurrikulumverklaring vir Graad 10 12 (Algemeen) Tale: Afrikaans Huistaal vir n volledige lys van al die LU s en AS e vir Afrikaans fokus van hierdie gids is LU2 AS2 met spesifi eke klem op die Toon verskeie lees- en kykstrategie vir begrip en Verduidelik die betekenis van n wye verskeidenheid geskrewe, visuele, oudio- en oudiovisuele Verduidelik hoe taal en beelde waardes en houdings kan weerspie l en vorm in Verken die hoofkenmerke van tekste en verduidelik hoe betekenis deur die leser se interaksie met tekste geskep 8701418_Die 872/20/07 11:34:59 AM2/20/07 11:34:59 AM88Die LU s vir Graad 10 12 is eenders. Daar is minimale verskille tussen die AS e. Die verwagte prestasievlakke neem egter in moeilikheidsgraad en omvang toe. (Verwys asseblief na die gedeelte oor Progressie hieronder.) Die verskille wat daar in die omskrywing van hierdie AS voorkom tussen Graad 10 12 (veral wat betref sleutelwoorde), word hieronder met grys gemerk vir jou aandag. Hierdie verskille moet asseblief deurgaans in ag geneem word met jou benadering tot en behandeling van die aktiwiteite in hierdie 2: Lees en KykDie leerder is in staat om te lees en te kyk vir begrip, om krities te evalueer en om op n wye verskeidenheid tekste response te lewer. Dit is duidelik wanneer die leerder in staat is om die volgende te toon verskeie lees- en kykstrategie vir begrip en waardering:Fokus in hierdie gidsGraad 10Graad 11Graad 12Deel 1Deel vra vrae ten einde voorspellings te kan vra vrae ten einde voorspellings te kan vra vrae ten einde voorspellings te kan maakDeel 2Deel lei die betekenis af van onbekende woorde of beelde in geselekteerde kontekste deur kennis van grammatika, woordaanpakvaardighede, kontekstuele leidrade, klank, kleur, ontwerp, plasing en deur sintuie te lei die betekenis af van onbekende woorde of beelde in n verskeidenheid kontekste deur kennis van grammatika, woordaanpakvaardighede, kontekstuele leidrade, klank, kleur, ontwerp, plasing en deur sintuie te lei die betekenis af van onbekende woorde of beelde in n wye verskeidenheid kontekste deur kennis van grammatika, woordaanpakvaardighede, kontekstuele leidrade, klank, kleur, ontwerp, plasing en deur sintuie te gebruikDeel 3Deel herlees/kyk weer na en hersien tekste om begrip te herlees/kyk weer na en hersien tekste om begrip te herlees/kyk weer na en hersien tekste om begrip te verduidelik die betekenis van n wye verskeidenheid geskrewe, visuele, oudio- en oudiovisuele tekste:Fokus in hierdie gidsGraad 10Graad 11Graad 12Deel 3Deel vind toepaslike inligting en besonderhede in vind toepaslike inligting en besonderhede in vind toepaslike inligting en besonderhede in teksteDeel 3Deel onderskei tussen feite en menings en gee eie onderskei tussen feite en menings en verduidelik eie onderskei tussen feite en menings en motiveer eie responsDeel 3Deel herken die verskil tussen direkte en ge mpliseerde (verskuilde) verduidelik die verskil tussen direkte en ge mpliseerde (verskuilde) verduidelik die verskil tussen direkte en ge mpliseerde (verskuilde) betekenis01418_Die 8801418_Die 882/20/07 11:34:59 AM2/20/07 11:34:59 AM89Deel 2Deel 3Deel verduidelik die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief en gee enkele bewyse uit die verduidelik die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief en gee bewyse uit die ontleed die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief en gee oortuigende bewyse uit die teksDeel 1Deel 2Deel 3Deel verduidelik die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van ontleed en verduidelik die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van tekste en toon aan hoe dit betekenis be ontleed en verduidelik die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van tekste en toon aan hoe dit betekenis be nvloedDeel 2Deel 3Deel ontleed die impak van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van n teks soos metafoor, simbool, woordspeling, onderbeklemtoning, geestigheid, hiperbool, vergelyking, kontras, sarkasme, karikatuur/spot, ironie, paradoks, antitese en ontleed die impak op die betekenis van n teks van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels soos metafoor, simbool, woordspeling, onderbeklemtoning, geestigheid, hiperbool, vergelyking, kontras, sarkasme, karikatuur/spot, ironie, paradoks, antitese en ontleed die impak op die betekenis van n teks van n wye verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels soos metafoor, simbool, woordspeling, onderbeklemtoning, geestigheid, hiperbool, vergelyking, kontras, sarkasme, karikatuur/spot, ironie, paradoks, antitese en antiklimaksDeel 3Deel verduidelik die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings en vergelyk met evalueer die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings en vergelyk met evalueer die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings en vergelyk met eieDeel 1Deel 3Deel gee en motiveer persoonlike response op gee en motiveer, met oortuiging, persoonlike response op gee en motiveer, met oortuiging, persoonlike response op verduidelik hoe taal en beelde waardes en houdings kan weerspie l en vorm in tekste:Fokus in hierdie gidsGraad 10Graad 11Graad 12Deel 1Deel 2Deel 3Deel identifi seer en verduidelik die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings soos sienings oor geslag, klas, ouderdom, magsverhoudings, menseregte, inklusiwiteit en evalueer die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings soos houdings oor geslag, klas, ouderdom, magsverhoudings, menseregte, inklusiwiteit en evalueer die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings soos houdings oor geslag, klas, ouderdom, magsverhoudings, menseregte, inklusiwiteit en omgewingskwessiesDeel 1Deel 3Deel verduidelik die aard van partydigheid, vooroordeel en ontleed die aard van partydigheid, vooroordeel en ontleed die aard van partydigheid, vooroordeel en 8901418_Die 892/20/07 11:35:00 AM2/20/07 11:35:00 verken die hoofkenmerke van tekste en verduidelik hoe betekenis deur die leser se interaksie met tekste geskep : Liter re tekste:Fokus in hierdie gidsGraad 10Graad 11Graad 12Deel 2Deel 3Deel beskryf die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller waar ontleed die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller waar ontleed die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller waar toepaslikDeel 2Deel 3Deel identifi seer en verduidelik die boodskappe en temas en toon die verband met geselekteerde uittreksels interpreteer en evalueer die boodskappe en temas en toon die verband met geselekteerde interpreteer en evalueer die boodskappe en temas en toon die verband met geselekteerde uittreksels en die teks as geheelDeel 2Deel 3Deel verduidelik hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of evalueer hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of evalueer hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of temaDeel 2Deel 3Deel identifi seer en beskryf stemming, tydsverloop en afl verduidelik stemming, tydsverloop, ironiese wendings en afl interpreteer stemming, tydsverloop, ironiese wendings en afl Progressie verwys na die proses waartydens meer gevorderde en komplekse kennis en vaardighede ontwikkel word. Die Nasionale Kurrikulumverklaring vir Graad 10 12 (Algemeen) Tale: Afrikaans Huistaal toon progressie van Graad 10 12 vir Afrikaans Huistaal aan. In hierdie Bylaag tot die Onderwysersgids vir Die Pro bied ons vir jou gerief riglyne vir die assessering van die aktiwiteite vir onderskeidelik Graad 10, 11 en 12. Die gids kan gebruik word vir die onderrig van die letterkundekomponent vir Afrikaans Huistaal in Graad 10, Graad 11 of Graad 12. Die riglyne wat ons hier aanbied, is gebaseer op inligting vervat in die volgende twee Departementele dokumente: Curriculum Statement Grades 10 12 (General): Subject Assessment Guidelines for languages (January 2007) Nasionale Kurrikulumverklaring vir Graad 10 12 (Algemeen) Tale: Afrikaans van die riglyne wat ons hier bied, is dit egter baie belangrik dat jy jouself ook deeglik moet vergewis van die vlakke van progressie soos uiteengesit in die bogenoemde twee dokumente. Jy moet, afhangende van die graad waarvoor jy die teks gebruik, deurlopend die amptelike Departementele dokument raadpleeg om seker te maak dat jy die werk op die korrekte vlak aanbied. Die Kurrikulumverklaring toon n elke LU aan wat die verwagte prestasievlak vir die bereiking van die uitkoms behels. Die AS e is s geformuleer dat dit vir elke graad aandui hoe die verwagte prestasievlakke in moeilikheidsgraad en omvang 01418_Die 9001418_Die 902/20/07 11:35:00 AM2/20/07 11:35:00 AM91toeneem. In die Departementele dokumente sal jy ook inligting vind oor inhoud en kontekste, waar progressie van eenvoudig tot kompleks toeneem namate leerders van graad tot graad Algemene inleiding tot assesseringAssessering help die leerders om die waarde van hul eie leer te meet. Dit voorsien hulle van inligting oor hul eie vordering en stel hulle in staat om beheer te neem van en besluite te neem oor hul eie leerproses. Verskeie partye het n belang by hoe veral die leerders in Graad 10 12 presteer. Dit sluit in die leerders, hul ouers of voogde, borge, provinsiale onderwysdepartemente, die Minister van Onderwys, werkgewers en ho ronderwys- en assessering Aanvangsassessering is belangrik aan die begin van n graad maar kan op enige tydstip in die leersiklus plaasvind. Dit word gebruik om vas te stel wat leerders reeds weet en kan doen. Jy kan byvoorbeeld voordat jy hierdie teks met die leerders behandel individuele leerders vra om n gedeelte hardop te lees sodat jy n indruk van sy/haar leesvaardigheid kan kry. Diagnostiese assessering kan gedoen word deur enige tipe assessering in te span om die oorsaak of oorsake van n leerhindernis vas te stel. Dit help jou om geskikte ondersteuningstrategie te selekteer of om die nodigheid vir professionele hulp of remedi le lesse te identifi seer. Jy kan byvoorbeeld vir n leerder vra om n teks in kleindruk te lees as jy vermoed dat n sig-gebrek sy/haar leesvaardighede strem. Formatiewe assessering is enige tipe assessering wat gebruik word om vir die leerder terugvoering te gee. Dit is n noodsaaklike element van onderrig en leer aangesien dit die leerproses monitor en ondersteun. Jy kan byvoorbeeld opmerkings by n skriftelike opdrag soos n opstel skryf. Formele (sommerende) assessering word gebruik om n oordeel oor die leerder se bekwaamheid of prestasie aan te teken. Dit bied n beeld van n leerder se bekwaamheid of vordering op n gegewe oomblik. Jy kan die leerders byvoorbeeld n klastoets laat skryf oor hul begrip van die verhaal tot waar hulle gelees elke assessering nie op sigself heeltemal geldig of betroubaar kan wees nie, moet besluite oor n leerder se vordering op meer as een assessering gebaseer wees. Dit is die beginsel agter deurlopende assessering. Deurlopende assessering is n strategie wat besluite oor leer baseer op n verskeidenheid verskillende assesseringsaktiwiteite en gebeure wat op verskillende tye gedurende die leerproses besluit oor watter assesseringsmetodes om te gebruik is, subjektief, eie aan elke onderwyser, graad en skool onderhewig aan jou professionele oordeel. Die beskikbaarheid 01418_Die 9101418_Die 912/20/07 11:35:01 AM2/20/07 11:35:01 AM92van ruimte en hulpbronne be nvloed hierdie besluit maar selfs waar daar soortgelyke hulpbronne is, neem onderwysers nogtans verskillende besluite. Die metodes wat ons vir assesseringsaktiwiteite aan die hand doen, is geskik vir die betrokke AS e wat geassesseer word. Maak seker dat al die leerders die doel van die assessering deeglik verstaan. Bekwaamheid kan op verskillende maniere gedemonstreer word. n Verskeidenheid metodes is dus nodig om hul vermo ns meer volledig te openbaar. Self-assessering: Leerders kan hul werk self assesseer voordat jy die fi nale assessering doen. Nadenke oor n mens se eie leerervaring is n noodsaaklike komponent van die leerproses. Portuur-assessering: Portuur-assessering help sowel die leerders wie se werk geassesseer word as die leerders wat die assessering doen, en bemagtig leerders om hul eie en mekaar se prestasie te evalueer. Groep-assessering: Die assessering van groepwerk behels dat daar gesoek word vir bewyse dat die groep leerders saamwerk, mekaar help, werk verdeel en die individuele bydraes in een assesseerbare produk kan Departement van Onderwys se Riglyne vir VakassesseringDie Departement van Onderwys het Riglyne vir Vakassessering saamgestel, wat saam met die Vakverklarings gebruik moet word. Dit is belangrik dat jy n eksemplaar moet bekom van hierdie dokument (Curriculum Statement Grades 10 12 (General): Subject Assessment Guidelines for languages January 2007). Die Departement van Onderwys vereis dat onderwysers n formele jaarlange Assesseringsprogram moet beplan en volg om leerders se vordering deur die loop van die jaar te is n belangrike deel van die NKV. Dit moet deurlopend gedoen word en deel van elke les vorm. Hierdie deurlopende, informele assessering tesame met die formele Assesseringsprogram moet gebruik word om leerders se kennis, vaardighede en waardes te ontwikkel, om hul sterk- en swakpunte te evalueer en om, waar nodig, bykomende ondersteuning aan leerders te bied en hulle aan te moedig en te assesseringDie dag tot dag assessering wat in die klas plaasvind, is daarop gerig om leerders se vordering op n informele vlak te monitor. Dit kan op verskeie maniere gedoen word, byvoorbeeld deur vraag- en antwoordsessies, kort take wat tydens klastyd gedoen word, of as huiswerk. Die leerders kan individueel, in pare, groepe of as klasgroep aan hierdie aktiwiteite werk. Baie van die aktiwiteite in hierdie boek sal deel vorm van jou daaglikse assessering. Di aktiwiteite kan geassesseer word met die hulp van eenvoudige kontrolelysies of rubrieke en jy kan dit self assesseer, of die leerders toelaat om hul eie werk en hul klasmaats se werk te assesseer. Die feit dat daar in hierdie gids antwoorde op al die vrae verskaf word, behoort jou daaglikse assesseringstaak aansienlik te vergemaklik!Dit is nie nodig om die uitslae van hierdie assesseringstake aan te teken vir rekordhoudingsdoeleindes nie. Jy kan dit egter wel aanwend om terugvoering te gee aan leerders, hul ouers of voogde en die skoolbestuurspan. Hierdie deurlopende 01418_Die 9201418_Die 922/20/07 11:35:01 AM2/20/07 11:35:01 AM93informele assessering sal jou help om gapings in die leerders se kennis en vaardighede te identifi seer en dit betyds aan te spreek. Die resultate van hierdie assessering sal egter nie vir bevorderingsdoeleindes aangewend kan word formele Assesseringsprogram (AP)Graad 10 en 11Die Departement van Onderwys vereis dat onderwysers n jaarlange formele AP saamstel vir elke vak en graad. Die AP vir Huistaal, Graad 10 en 11, behels 15 take wat deur die loop van die jaar voltooi word (25 % van die totale punt), sowel as n 16de taak: n eksamen aan die einde van die jaar (75 % van die totale punt, insluitend mondelinge take wat deur die loop van die jaar voltooi is). Van die 15 take wat deur die loop van die jaar voltooi word, moet een n formele, skriftelike eksamen wees - in die middel van die jaar. Die verdere take moet die vorm van formele, skriftelike toetse aanneem. Die res van die take moet nie in n toets- of eksamenomgewing gedoen word nie en moet aan leerders die geleentheid bied om interessante navorsing oor en ontginning van hul vak te doen. Voorbeelde hiervan is debatte, optredes, navorsingsprojekte en opstelle. Dit kan met die hulp van n gedetailleerde rubriek of memorandum geassesseer word. Graad 12Vir Graad 12 behels assessering 14 AP-take wat deur die loop van die jaar voltooi word (25 % van die totale punt), sowel as assesseringstake wat deur eksterne eksaminatore saamgestel word (75 % van die totale punt, insluitend mondelinge take wat deur die loop van die jaar voltooi is).Twee van die 14 AP-take take sal die vorm van formele, geskrewe eksamens aanneem aan die einde van die tweede termyn en weer in September. Drie verdere take moet die vorm van formele, geskrewe toetse aanneem. Die res van die take moet nie in n toets- of eksamenomgewing gedoen word nie en moet aan leerders die geleentheid bied om interessante navorsing oor en ontginning van hul vak te doen. Voorbeelde hiervan is debatte, optredes, navorsingsprojekte en opstelle. Dit kan met die hulp van n gedetailleerde rubriek of memorandum geassesseer word. Aan die einde van Graad 12, moet die leerders n formele, eksterne eksamen afl , wat 75 % van hul jaarpunt sal letterkundevraestel vir die twee interne eksamens (midjaar en November vir Graad 10 11 en midjaar en September vir Graad 12) tel in elke geval 80 punte, waarvan 25 punte op die roman as genre fokus. Die ander 55 punte vir die letterkundevraestel dek po sie en drama. Die eksamenvraag wat die roman dek, kan die vorm van n opstel of n kontekstuele vraag 9301418_Die 932/20/07 11:35:01 AM2/20/07 11:35:01 AM94Rekordhouding en rapportering ten opsigte van die APDaar is verskillende metodes vir rekordhouding, oftewel die aantekening van bewyse. Dis dikwels moeilik om te onderskei tussen aantekeningsmetodes en metodes vir die evaluering van leerders se Departement van Onderwys vereis dat elke onderwyser n onderwysersportefeulje moet h , waarin rekord gehou word van die AP. Hierdie portefeulje moet die volgende insluit: n inhoudsopgawe n uiteensetting van die formele AP die vereistes vir elkeen van die assesseringstake die hulpmiddels wat vir elke taak se assessering gebruik word rekordblaaie vir elke Departement beveel verder aan dat leerders ook n portefeulje moet saamstel, bestaande uit die assesseringsopdragte wat deel van die AP uitmaak. Hierdie portefeulje moet die volgende insluit: n inhoudsopgawe al die assesseringsopdragte waaruit die AP vir elke graad bestaan (met inbegrip van toetse en eksamens) die hulpmiddels wat vir die assessering van elke opdrag gebruik word n rekord van die punte wat vir elke opdrag behaal graderingskaal vir assessering, Graad 10 12GraderingskodeGradering Punte%7Uitmuntende prestasie 80 1006Verdienstelike prestasie 70 795Bevredigende prestasie 60 694Voldoende prestasie 50 593Gemiddelde prestasie 40 492Basiese prestasie 30 391Ontoereikende prestasie0 29Leerders moet ten minste n kode van 3 (Gemiddelde prestasie) behaal om aan die einde van Graad 10 en 11 bevordering te kry en aan die einde van Graad 12 n sertifi kaat te vir die insameling van bewyse Waarneming: Waarneming van leerders vind betreklik ongestruktureerd plaas. Die waarneming moet doelbewus wees en moet met behulp van n geskikte waarnemingsinstrument plaasvind. Toetse: Toetse is meer gestruktureerd en dit stel jou in staat om dieselfde bewyse vir al die leerders op dieselfde manier en op dieselfde tyd in te samel. Hierdie tipe 01418_Die 9401418_Die 942/20/07 11:35:02 AM2/20/07 11:35:02 AM95assessering bring bewyse van leer tot stand wat deur n spesifi eke telling geverifi eer word. Ta ke: Jy kan leerders vra om take uit te voer of sekere handelinge uit te voer sodat jy kan sien of hulle die vaardighede en kennis wat hulle geleer het, in onbekende kontekste of kontekste buite die klas, kan toepas. Dit maak dit vir jou moontlik om te bepaal hoe die leerders teorie in praktyk van instrumente vir rekordhouding Taaklyste of merklyste is diskrete stellings wat die verwagte prestasie in n bepaalde taak beskryf. Wanneer daar waargeneem kan word dat n leerder gedurende n taak aan n bepaalde stelling (kriterium) op die merklys voldoen het, word die stelling afgemerk. Rubrieke is n kombinasie van merkkodes en beskrywing van standaarde. Rubrieke bestaan uit n hi rargie van standaarde met maatstawwe wat die omvang van aanvaarbare prestasie in elke kodeband beskryf. Rubrieke vereis dat die onderwyser moet weet presies wat deur die uitkoms vereis word. Dit is noodsaaklik dat die leerders die rubriek of rubrieke sien voordat hulle met die gegewe taak begin. Die rubriek verduidelik waarop sowel die leer as die prestasie behoort te fokus. Ons verskaf heelwat voorbeelde van rubrieke in hierdie bylaag, maar beveel aan dat jy ook jou eie rubrieke ontwikkel vir daaglikse assessering, sowel as die AP. Die Departementele Riglyne vir Leerprogramme verskaf uitvoerige besonderhede oor hoe om rubrieke saam te watter assesseringskode jy gebruik, sal jou terugvoering meer doeltreffend wees as dit met opmerkings gepaard gaan. Dis meer waarskynlik dat leerders beter sal presteer as hulle geskrewe terugvoering in plaas van net n puntetelling kry. Hoewel punte en persentasies die rekordhouding vergemaklik, is dit nie so nuttig vir terugvoering en rapportering en merklyste wat vir daaglikse assessering gebruik kan wordJy kan al die aktiwiteite in hierdie gids op n dag tot dag basis informeel assesseer. Ons stel voor dat drie van die aktiwiteite in hierdie boek oorweeg word as assesseringsaktiwiteite vir die formele AP. Hierdie aktiwiteite word in die volgende afdeling bespreek. Die daaglikse assessering van aktiwiteite kan op n verskeidenheid maniere gedoen word, byvoorbeeld deur vraag- en antwoordsessies, die aktiwiteite wat tydens klastyd gedoen word, asook die aktiwiteite wat jy vir die leerders gee om by die huis te voltooi. Elke aktiwiteit in hierdie boek dui aan of die aktiwiteit bespreking, skriftelike werk, mondelinge werk, leeswerk, aanbieding of n kombinasie van die voorafgaande behels. Daar word ook by elke aktiwiteit aangedui of die leerders die werk individueel moet voltooi of as deel van n paargroep, groep of klasgroep moet werk. Di aktiwiteite kan geassesseer word met die hulp van eenvoudige kontrolelysies of rubrieke. Jy kan dit self assesseer, of die leerders toelaat om hul eie werk en hul klasmaats se werk te is nie nodig om die uitslae van hierdie assesseringstake aan te teken vir 01418_Die 9501418_Die 952/20/07 11:35:02 AM2/20/07 11:35:02 AM96rekordhoudingsdoeleindes nie. Gebruik dit egter om vir die leerders, hul ouers of voogde en die skoolbestuurspan terugvoering te gee. Hierdie deurlopende informele assessering sal jou help om gapings in die leerders se kennis en vaardighede te identifi seer en aan te spreek. Hieronder is n paar voorbeelde van instrumente wat jy kan gebruik vir daaglikse assessering. Jy kan hierdie rubrieke en merklyste aanpas om by jou en jou klas se behoeftes aan te pas. Jy moet ook in gedagte hou op watter vlak jou onderrig gerig is (Graad 10, of Graad 11, of Graad 12) en die NKV-dokumente bestudeer om te verseker dat jy die werk op die toepaslike vlak aanbied en assesseer. n Algemene assesseringstabel vir skriftelike werk, byvoorbeeld begripstoetse en die beantwoording van inhoudelike vrae (onderwyser-assessering, self-assessering of portuur-assessering)7 Uitmuntende prestasie80 100 %6 Verdienstelike prestasie70 79 %5 Bevredigende prestasie60 69 %4 Voldoende prestasie 50 59 %3 Gemiddelde prestasie40 49 %2Basiese prestasie 30 39 %1Ontoereikende prestasie0 29 %InhoudReikwydteDekkingToepaslik-heidVaa rdig-hede en waardesTegniesVaktermeTaalFormaatOnderwy ser-assessering van gekompliseerde skryfwerk, byvoorbeeld opstelle, briewe, navorsingstake en koerantberigteLU3: Die leerder is in staat om vir n wye verskeidenheid doeleindes en teikengroepe te skryf en aan te bied deur konvensies en formate gepas vir verskillende kontekste te leerder is in staat om die volgende te Beplan die skryfproses volgens n spesifi eke doel, teikengroep en konteks: besluit op en gebruik die gepaste styl, perspektief/standpunt en formaat van tekste doen navorsing oor onderwerpe in n verskeidenheid bronne en teken bevindings aan vind, ontsluit, selekteer, organiseer en integreer toepaslike inligting van n verskeidenheid bronne ontwikkel en organiseer samehangende idees 01418_Die 9601418_Die 962/20/07 11:35:02 AM2/20/07 11:35:02 AM97 gebruik n seleksie visuele beelde en ontwerpelemente Toon die gebruik van skryfstrategie en -tegnieke vir eerste weergawes: gebruik hoof- en ondersteunende idees van die beplanningsproses identifi seer en gebruik n seleksie styl- en retoriese middels gepas soos fi guurlike taal, woordkeuse, lewendige beskrywing, eie vertolking en styl, toon, simbool, kleur, plasing en klank gebruik n verskeidenheid sinsoorte, sinslengtes en -strukture akkuraat gebruik paragraafkonvensies akkuraat om samehang (koherensie) te verseker deur kernsinne, inleiding en afsluiting, logiese progressie, oorsaak en gevolg, en vergelyking en kontras te gebruik gebruik voegwoorde, voornaamwoorde en bywoorde om kohesie te Dink na oor, ontleed en evalueer, met inagneming van ander se sienings, eie werk en bied die fi nale produk aan: gebruik vasgestelde kriteria vir oorsigtelike evaluering van eie en ander se skryfwerk en om dit te verbeter verbeter samehang (koherensie) en kohesie binne die algehele struktuur dink na oor die gepastheid van inhoud, styl, register en effekte volgens doel, teikengroep en konteks en verander waar nodig toon n volgehoue eie perspektief/standpunt en ondersteunende argumente verfyn woordkeuse en sin- en paragraafstrukture en skakel dubbelsinnigheid, omslagtigheid, woordoortolligheid, onvanpaste groeptaal, aanstootlike taal, slang en taalfl aters uit toon, tydens hersiening en verbetering, sensitiwiteit vir menseregte en vir sosiale, kulturele, etiese en omgewingskwessies berei tekste voor vir fi nale weergawe deur te proefl ees en te redigeer bied die fi nale produk aan en gee aandag aan n gepaste aanbiedingswyse soos n netjiese, afgeronde teks of n indrukwekkende, kleurvolle : 7 Uitmuntende prestasie; 6 Verdienstelike prestasie; 5 Bevredigende prestasie, 4 Voldoende prestasie; 3 Gemiddelde prestasie; 2 Basiese prestasie; 1 Ontoereikende prestasie01418_Die 9701418_Die 972/20/07 11:35:03 AM2/20/07 11:35:03 AM98 n Merklys vir self-assesseringEk kan die volgende doen:JaNeeKommentaarvoorspellings maak oor wat volgende in die verhaal gaan gebeursosiokulturele en politieke waardes, gesindhede en oortuigings identifi seer en verduidelikdie ontwikkeling van intrige, konfl ik en karakter van groepwerk Ons groep:JaMeestal Neebestaan uit lede met n wye verskeidenheid vermo ns en vaardighede het mekaar ondersteunhet mekaar aangemoedig en gepryshet toewyding getoon in die bereiking van ons doelwit (al die groeplede) het individuele behoeftes opgeoffer om ons gesamentlike doelwit te bereik het n balans gehandhaaf tussen die bevrediging van die groep se behoeftes en individue se behoeftes het behoorlike beplanning en prioritisering van take gedoen voordat ons met die taak begin het het take doeltreffend onder onsself verdeel sonder om te baklei of te stry oor wie wat moet doen het verantwoordelikheid gedeel vir die groepproses en die uitkomste wat die groep in gedagte gehad hetkon met nuwe idees vorendag kom en oplossings voorstel toe ons n probleem ervaar het het n positiewe houding demonstreer terwyl ons ons uitdagings die hoof gebied hethet ons doelwit suksesvol bereik binne die gegewe van klasbesprekingsDie leerder:7654321stel vrae en reageer op vraelewer n bydrae tot besprekingspraat duidelik en hoorbaarformuleer logiesverstaan die onderwerp en reageer met toepaslike insig daaroptoon belangstelling in n verskeidenheid onderwerpeneem ander leerders se standpunt in ag en luister met respek na hul : 7 Uitmuntende prestasie; 6 Verdienstelike prestasie; 5 Bevredigende prestasie; 4 Voldoende prestasie; 3 Gemiddelde prestasie; 2 Basiese prestasie; 1 Ontoereikende prestasie01418_Die 9801418_Die 982/20/07 11:35:03 AM2/20/07 11:35:03 AM99Assessering van navorsing (onderwyser-assessering of portuur-assessering) Die eindresultaat toon dat die leerder:7654321behoorlike navorsing gedoen het n verskeidenheid bronne geraadpleeg het en dit weergee in n bronnelysin staat was om die inligting logies te integreerin staat was om die inligting koherent aan te bied (skriftelik of mondeling).Vlakke: 7 Uitmuntende prestasie; 6 Verdienstelike prestasie; 5 Bevredigende prestasie; 4 Voldoende prestasie; 3 Gemiddelde prestasie; 2 Basiese prestasie; 1 Ontoereikende prestasieOnderwyser-assessering van houdings en waardes Die leerder:JaMeestalNeekan begrip toon vir ander mense se gevoelens en standpunteluister na ander mense se standpunte en dink na daaroorkan eie sienings aanpas nadat hy/sy die standpunte van ander mense oorweeg heterken en respekteer ander kulture en omgewingsis bewus van kulturele kwessieskan tussen feite en menings onderskei en n eie respons geebesef wat partydigheid, vooroordeel en diskriminasie is en waarom dit vermy moet wordhet goed-ontwikkelde waardes betreffende sosiokulturele en politieke sake, byvoorbeeld sienings oor geslag, klas, ouderdom, magsverhoudings, menseregte, inklusiwiteit en omgewingskwessieshet goed-ontwikkelde wat vir die AP gebruik kan wordDie formele AP en hoe die Departement van Onderwys aanbeveel dit saamgestel word, word hierbo bespreek. Jy kan ten minste een volledige klastoets oor die werk in hierdie boek saamstel. Jou toets kan kort vrae en n begripstoets insluit, maar moet ook n afdeling met kontekstuele vrae en ten minste een opstelvraag insluit. Dit sal die leerders help met hul voorbereiding vir die eksamen en sal jou in staat stel om leemtes in hul kennis, vaardighede en waardes te identifi seer en betyds aan te spreek. n Verskeidenheid van die aktiwiteite in hierdie Onderwysersgids vir Die Pro kan deel van die formele AP vorm en dienooreenkomstig geassesseer word. As jy dit so verkies, kan jy ook n groep aktiwiteite saam assesseer as een taak wat deel van die AP vorm. Jy kan byvoorbeeld al die antwoorde wat die leerders in Deel 3 beantwoord, saam gradeer en as een AP-taak 9901418_Die 992/20/07 11:35:04 AM2/20/07 11:35:04 AM100Ons verskaf hieronder assesseringsrubrieke vir sekere van die take en aktiwiteite in die boek. Jy kan egter besluit om nie di aktiwiteite by jou AP in te sluit nie. In so n geval kan jy self kies watter van die aktiwiteite in die gids jy vir AP-doeleindes wil gebruik en jou eie assesseringsmetodes ontwikkel vir die formele assessering van jou gekose vir die koerantberig (Aktiwiteit )Hieronder volg n assesseringsrubriek wat gebruik kan word om die koerantberig te assesseer. Jy kan ook die Onderwyser-assessering van gekompliseerde skryfwerk wat op bladsy 96 verskaf word, gebruik vir die assessering van die berig. Algemene assesseringsrubriek: die koerantberigPrestasie-vlak1234567Ontoere i-kende prestasieBasiese prestasieGemid-delde prestasieVoldoende prestasieBevredig-ende prestasieVerdien-stelike prestasieUitmunt-ende prestasie0 29 %30 39 %40 49 %50 59 %60 69 %70 79 %80 100 %TaalgebruikSwakBeperkVoldoendeRedelikGo edBaie goedUitstekendFormaatGeen bronneBeperkte bronneRedelike verskeidenheid bronneVoldoende bronne gebruikRedelike verskeidenheid bronneVerskeie bronneGroot verskeidenheid bronneOrganisering van inligtingSwak; onsame-hangendGrootliks onbevredigend; soms deurmekaarNie altyd bevredigend nie; nie altyd logies nieBevredigend; soms breuke in logikaGoed; ontwikkel logiesBaie goed; logiese ontwikkelingDuidelik; logiese samehangAanbieding Swak; bykans geen struktuur; onsame-hangendHelderheid en struktuur ontbreek; verveligStruktuur bestaan, maar toon gebreke; gewoonRedelike struktuur; soms kreatiefDuidelik; goed gestruktureerd; interessantDuidelik; goed gestruktureerd; baie interessantDuidelik; baie goed gestruktureerd; boeiendAkkuraatheid van inligtingOnakkuraat en irrelevantMeestal onakkuraat en irrelevantBeperkte akkuraatheid en relevansieRedelike mate van akkuraatheid; nie altyd relevant nieHo mate van akkuraatheid; hoofsaaklik relevantBaie akkuraat; relevantVlak van akkuraatheid baie goed; baie relevantPunt uit 201 56 78 910 1112 1314 1516 20Punt uit 401 1112 1516 1920 2324 2728 3132 40Assesseringsrubrieke vir die liter re opstelle (Aktiwiteit en )Hieronder volg twee assesseringsrubrieke wat gebruik kan word (gesamentlik) om die opstel te assesseer. Jy kan ook die Onderwyser-assessering van gekompliseerde skryfwerk wat op bladsy 96 verskaf word, gebruik vir die assessering van die opstel. 01418_Die 10001418_Die 1002/20/07 11:35:04 AM2/20/07 11:35:04 AM101Assessering van kennis, vaardighede, houdings en waardes: die liter re opstelLU2 Lees en Kyk: Die leerder is in staat om te lees en te kyk vir begrip, om krities te evalueer en om op n wye verskeidenheid tekste response te vir Graad 10Punt uit 7AS vir Graad 11Punt uit 7AS vir Graad 12Punt uit 7Die is in staat om die teks te herlees/weer daarna te kyk en dit te hersien ten einde begrip te is in staat om die teks te herlees/weer daarna te kyk en dit te hersien om begrip te is in staat om die teks te herlees/weer daarna te kyk en dit te hersien om begrip te kan toepaslike inligting en besonderhede in die teks kan toepaslike inligting en besonderhede in die teks kan toepaslike inligting en besonderhede in die teks kan die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief verduidelik en enkele bewyse uit die teks kan die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief verduidelik en bewyse uit die teks kan die skrywer/verteller/karakter se standpunt/perspektief verduidelik en oortuigende bewyse uit die teks kan die impak van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van n teks ontleed (spesifi ek simboliek, hiperbool, vergelyking) kan die impak van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van n teks ontleed (spesifi ek simboliek, hiperbool, vergelyking) kan die impak van n verskeidenheid fi guurlike en retoriese taal- en liter re stylmiddels op die betekenis van n teks ontleed (spesifi ek simboliek, hiperbool, vergelyking) kan die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings verduidelik en vergelyk met kan die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings evalueer en vergelyk met kan die skrywer se afl eidings en gevolgtrekkings evalueer en vergelyk met kan persoonlike response op tekste gee en kan persoonlike response op tekste met oortuiging gee en kan persoonlike response op tekste met oortuiging gee en kan die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller waar toepaslik kan die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller waar toepaslik kan die ontwikkeling van intrige, subintrige, konfl ik en karakter en die rol van die verteller waar toepaslik kan verduidelik hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of kan evalueer hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of kan evalueer hoe agtergrond en milieu (ruimte) verband hou met die karakter en/of tema01418_Die 10101418_Die 1012/20/07 11:35:05 AM2/20/07 11:35:05 kan stemming, tydsverloop en afl oop identifi seer en kan stemming, tydsverloop, ironiese wendings en afl oop kan stemming, tydsverloop, ironiese wendings en afl oop interpreteerTotaal*Vlakke: 7 Uitmuntende prestasie; 6 Verdienstelike prestasie; 5 Bevredigende prestasie; 4 Voldoende prestasie; 3 Gemiddelde prestasie; 2 Basiese prestasie; 1 Ontoereikende prestasie* Tel die punte uit 7 vir elke AS op en deel deur 9 om n gemiddelde prestasievlak te assesseringsrubriek: liter re opstel (Aktiwiteit en )Prestasie-vlak1234567Ontoerei-kende prestasieBasiese prestasieGemid-delde prestasieVoldoen-de presta-sieBevredi-gende prestasieVerdien-stelike prestasieUitmun-tende prestasie0 29 %30 39 %40 49 %50 59 %60 69 %70 79 %80 100 %Taalge-bruikSwakBeperkVoldoendeRedelikG oedBaie goedUitstekendOrgani-sering en relevansie van inligtingSwak; on-samehangendGrootliks on-bevredigend; soms deurmekaarNie altyd bevredigend nie; nie altyd logies nieBevredigend; soms breuke in logikaGoed; ontwikkel logiesBaie goed; logiese ontwikkelingDuidelik; logiese samehangAkkuraat-heid van analise en voorbeeldeOnakkuraat en irrelevantMeestal onakkuraat en irrelevantBeperkte akkuraatheid en relevansieRedelike mate van akkuraatheid; nie altyd relevant nieHo mate van akkuraatheid; hoofsaaklik relevantBaie akkuraat; relevantVlak van akkuraatheid baie goed; baie relevantPunt uit 201 56 78 910 1112 1314 1516 2001418_Die 10201418_Die 1022/20/07 11:35:05 AM2/20/07 11:35:05 AM103Assesseringsrubrieke vir die ondersoektake (Aktiwiteit en Aktiwiteit )Hieronder volg twee assesseringsrubrieke wat gebruik kan word (gesamentlik) om die take te assesseer. Jy kan ook die Onderwyser-assessering van gekompliseerde skryfwerk op bladsy 96 gebruik vir die assessering van die van kennis, vaardighede, houdings en waardes: die ondersoektakeLU2 Lees en Kyk: Die leerder is in staat om te lees en te kyk vir begrip, om krities te evalueer en om op n wye verskeidenheid tekste response te vir Graad 10Punt uit 7AS vir Graad 11Punt uit 7AS vir Graad 12Punt uit 7Die is in staat om die teks te herlees/weer daarna te kyk en dit te hersien ten einde begrip te is in staat om die teks te herlees/weer daarna te kyk en dit te hersien om begrip te is in staat om die teks te herlees/weer daarna te kyk en dit te hersien om begrip te kan toepaslike inligting en besonderhede in die teks kan toepaslike inligting en besonderhede in die teks kan toepaslike inligting en besonderhede in die teks kan onderskei tussen feite en menings en n eie respons kan onderskei tussen feite en menings en n eie respons kan onderskei tussen feite en menings en n eie respons kan die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van tekste kan die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van tekste verduidelik en aantoon hoe dit betekenis be kan die sosiopolitieke en kulturele agtergrond van tekste verduidelik en aantoon hoe dit betekenis be kan persoonlike response op tekste gee en kan persoonlike response op tekste met oortuiging gee en kan persoonlike response op tekste met oortuiging gee en kan die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings in n teks identifi seer en kan die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings in n teks kan die sosiokulturele en politieke waardes, houdings en oortuigings in n teks kan die boodskappe en temas in n teks identifi seer en verduidelik en die verband met geselekteerde uittreksels kan die boodskappe en temas interpreteer en evalueer en die verband met geselekteerde uittreksels kan die boodskappe en temas interpreteer en evalueer en die verband met geselekteerde uittreksels en die teks as geheel *Vlakke: 7 Uitmuntende prestasie; 6 Verdienstelike prestasie; 5 Bevredigende prestasie; 4 Voldoende prestasie; 3 Gemiddelde prestasie; 2 Basiese prestasie; 1 Ontoereikende prestasie* Tel die punte uit 7 vir elke AS op en deel deur 7 om n gemiddelde prestasievlak te 10301418_Die 1032/20/07 11:35:06 AM2/20/07 11:35:06 AM104Algemene assesseringsrubriek: ondersoektake (Aktiwiteit , )765432 1NavorsingHet ten minste vyf bronne gebruik om navorsing te doen en grafi ka te bekom. Het vier of meer bronne gebruik om onafhanklike navorsing te ten minste drie bronne gebruik om onafhanklike navorsing te minder as drie bronne gebruik om onafhanklike navorsing te bykomende inligting vind, met n bietjie baie hulp benodig om inligting te vind, het hoofsaaklik die inligting in die Onderwy-sersgids geen inligting vind nie, selfs nie onder toesig nie. Beskikbare inligting is nie doeltreffend gebruik van inligtingHet inligting krities en met gemak ontleed. Uitstekende konsepsuele ontleding, gefokusde inligting krities en met gemak ontleed. Het inligting krities ontleed. Het inligting met beperk-te tekort-kominge ontleed. Toon inligting met hulp ontleed. Toon n mate van dit moeilik gevind om inligting te ontleed. Ontleding is oppervlakkig en swak nie in staat om inligting te ontleed en voorkoms van die taakPragtige, netjiese en kleurryke produk met meer as ses grafi ese elemente en skeppende letter-gebruik. Pragtige, netjies en kleurryke produk met ten minste vyf grafi ese elemente en skeppende lettergebruik. Netjiese en kleurryke produk met ten minste vier grafi ese elemente. Netjiese produk met drie grafi ese elemente. Doeltref-fende gebruik van kleur. Het bietjie hulp benodig met die ontwerp van die produk, grafi ese elemente ingesluit, maar kleur is nie doel-treffend gebruik nie. Het bietjie hulp nodig gehad met die ontwerp van die hulp benodig vir die ontwerp en uitleg van Die produk. Het dit moeilik gevind om die doeltreffende gebruik van ontwerp-elemente te snap, selfs met hulp. Onvoldoende, verwarrende en vervelige produk. Geen begrip hoegenaamd van ontwerp-elemente wat gebruik moet word om n aantreklike produk te skep nie. 01418_Die 10401418_Die 1042/20/07 11:35:06 AM2/20/07 11:35:06 AM105Inhoud van die taak Het alle toepaslike inligting ingesluit en interessante bykomende inligting bygevoeg. Het skeppende en taalkundig korrekte taal gebruik. Die teks is uitstekend geposisio-neer in verhouding tot die grafi ka. Het alle toepaslike inligting ingesluit. Het taalkundig korrekte taal gebruik. Die teks is uit-stekend ge-posisioneer in verhoud-ing tot die grafi ka. Het alle toepaslike inligting ingesluit. Het taalkundig korrekte taal die meeste toepaslike inligting ingesluit. Die taal was meestal gedeelte-like inligting ingesluit. Het bietjie hulp benodig vir die baie hulp nodig gehad vir die skryfproses en die insluiting van toepaslike nie die taak skryf nie. Gepoogde skryfwerk op n baie lae standaard in terme van fokus en grammatika. Kon nie die taak voltooi nie, selfs met hulpgewing. Fokus Het deurentyd op die gegewe take gekonsen-treer. Het instruksies gevolg en meer as wat nodig was, gedoen. Het deurentyd op die gegewe take gekonsen-treer. Het instruksies op die gegewe take meestal op die gegewe take gekonsen-treer. Het instruksies met hulp soms afgedwaal en moes aangemoedig word. Het dikwels afgedwaal. Geen duidelike organisering of visie nie. Moes deurlopend aangemoedig Het die taak uitstekend voltooi, voordat die spertyd om die taak doeltreffend voltooi, voordat die spertyd om die taak onafhanklik voltooi binne die gegewe die taak binne die gegewe tyd voltooi, met n paar die taak met n bietjie hulp in die gegewe tyd voltooi. Het baie hulp nodig gehad om die taak in die gegewe tyd te die taak nie in die gegewe tyd voltooi nie. Vlakke: 7 Uitmuntende prestasie; 6 Verdienstelike prestasie; 5 Bevredigende prestasie; 4 Voldoende prestasie; 3 Gemiddelde prestasie; 2 Basiese prestasie; 1 Ontoereikende prestasie01418_Die 10501418_Die 1052/20/07 11:35:07 AM2/20/07 11:35:07 AM106BronneDepartement van Onderwys. 2003. Nasionale Kurrikulumverklaring vir Graad 10 12 (Algemeen) Tale; Afrikaans Huistaal. van Onderwys. 2007. Curriculum Statement Grades 10 12 (General): Subject Assessment Guidelines for languages (January 2007). Villiers, L. 1997. Die Pro. Kaapstad: bler-Ross, E. 1993. On Death and Dying. New York: Collier , S. 2005. De Villiers doen dit weer , Rapport, 2 Oktober , M. 2003 2006. Die Pro . , N. & Eccleshare, J. 2003. The Rough Guide to Books for Teenagers. Londen: Rough Guides 10601418_Die 1062/20/07 11:35:07 AM2/20/07 11:35:07 AM107Die skrywer van die gidsDanie Steenkamp, die skrywer van hierdie gids, het n en aan die Universiteit van Stellenbosch behaal. Hy het daar in die redaksies van Die Matie, Akkerjol en Die Stellenbosse Student gedien. Hy is vir die afgelope elf jaar deel van die gedugte span Afrikaans-opvoeders by Ho rskool The Settlers in Bellville, Kaapstad. Hy het jare lange ondervinding van die onderrig van Afrikaans Huistaal en Eerste Addisionele Taal. By Settlers behartig hy die laaste paar jaar die skool se jaarblad en hy is ook n opsteller van gestandaardiseerde vraestelle vir die 1994 het hy en Marieta Nel n klasgids vir Tafelberg-uitgewers oor Barrie Hough se roman, Skilpoppe geskryf. In 1995 skryf hy n klasgids vir Kowie Rossouw se Wie se hart kan dit dan hou? vir dieselfde 10701418_Die 1072/20/07 11:35:07 AM2/20/07 11:35:07 AM

Related search queries